30/09/2018: Blasphemy-accused tell Ireland: time to abolish “blasphemy” law


An unprecedented international coalition of people accused of “blasphemy” in their home countries has called on the “people of Ireland” to vote to remove the “blasphemy” provision in next month’s constitutional referendum.

The letter, published today in the Sunday Times Irish edition, implores Ireland to vote for repeal, saying: “You have the opportunity to send a clear signal to the global family of nations that “blasphemy” laws contravene the human rights to freedom of thought and freedom of expression and should be repealed.”

Stephen Fry was accused last year of ‘blasphemy’ in Ireland over a TV interview

The 24 signatories come from across 12 countries, all of which have some variation of blasphemy law on statute. They are: Bangladesh, Egypt, Greece, India, Indonesia, Iraq, Morocco, Nigeria, Pakistan, Palestine, Saudi Arabia, and Sudan.

An assortment of human rights campaigners, writers, and social media activists, the signatories to the letter have all been “threatened with fines, imprisonment, torture, or death” as a result of “blasphemy” prosecutions or extremist threats. They write: “In some cases, our friends, family, and colleagues have been brutally murdered.”

The letter acknowledges that their concerns may seem far removed from Ireland’s own 2009 “blasphemy” law, under which there has never been a successful prosecution. However, the signatories argue that championing human rights often puts them in opposition to particular religious beliefs and practices in countries where “blasphemy” laws are deeply entrenched and harshly enforced. “The existence of blasphemy laws in European democracies like yours gives cover and support to the laws under which we are persecuted around the world”, they argue. “At the same time it lends false legitimacy to the extremists who claim that “blasphemy” is a sin which warrants intimidation and murder.”

Ahmedur Rashid Chowdhury (centre) at his publishing house book stall at the Dhaka International Book Fair, 26 February 2015. This is the night Avijit Roy (right) was murdered, and Roy’s wife Rafida Ahmed (left) was seriously injured. Chowdhury was also nearly killed later that year. Chowdhury and Rafida are two of the signatories to the open letter.

Most of the signatories have suffered some threat of violence in relation to their “blasphemy” accusations. Publisher Ahmedur Rashid Chowdhury narrowly survived an assassination attempt at his publishing house; another publisher Faisal Arefin Dipon was killed on the same day in an apparently coordinated attack. Signatory Rafida Bonya Ahmed was attacked alongside her husband, Avijit Roy, in another targeted assassination; Roy, an author of books on science, human rights and atheism was killed in the attack.

Signatories including Alber Saber from Egypt, Asif Mohiuddin from Bangladesh, Alexander Aan from Indonesia, Waleed Al-Housseini from Palestine, and Amed Sherwan from Iraq were prosecuted for blasphemy or “insulting religion” and have spent time in jail.

Fauzia Ilyas, from Pakistan, became an atheist after being coercively married to an older man. She eventually found fellow atheists online, but had to flee the country after her identity was exposed.

One signatory from Nigeria, Mubarak Bala, was accused of “blasphemy” and “apostasy” for openly professing atheism, and was falsely committed in a psychiatric institute by his Islamist father, and only freed after an international outcry and media coverage.


Gulalai Ismail turned the tables on her ‘blasphemy’ accuser, taking them to court for incitement to violence. Accusations of ‘blasphemy’ in Pakistan frequently lead to life in prison, or mob killings

Gulalai Ismail from Pakistan has run an organization for women’s education and dedicated to empowering women’s lives in her home province. For this work she has been accused of working against Islamic belief and therefore committing “blasphemy”. In a move almost unprecedented in Pakistan she has taken her blasphemy-accusers to court for incitement to violence.

The signatories, who are predominantly humanists or non-religious but from majority-Muslim countries, dismiss any idea that the Irish blasphemy law is necessary for the protection of minorities: ““Blasphemy” laws are not hate speech laws and can never work that way. That’s because “blasphemy” laws always potentially criminalize legitimate free expression about religious beliefs, practices, institutions or representatives; expression which is often morally necessary.”

Last month, the newly-elected Prime Minister of Pakistan, Imran Khan, vowed to “defend” the country’s blasphemy law, which human rights groups routinely describe as one of the most abusive and discriminatory blasphemy laws in the world. He also pledged to revive efforts by member states of the Organisation of Islamic Cooperation to establish “blasphemy” as a crime under international law.

Gary McLelland, Chief Executive of IHEU, said: “These are the voices that must be heard in Ireland’s referendum debate. Read what they have to say and do not be complacent: come out and vote to end blasphemy law in Ireland.

IHEU Chief Executive Gary McLelland presents the IHEU Freedom of Thought Report to Mairead Mcguinness, Vice-president of the European Parliament, at a meeting earlier this year, where he urged Europe to take a stand against ‘blasphemy’ law

“These are the real victims of so-called ‘blasphemy’ laws: not people who happen to see or hear something they don’t like, but people who are accused, abused, put on trial, imprisoned, threatened or attacked, for speaking their minds. They are simply people speaking about human rights and humanist values, or promoting science or democratic secularism, or challenging harmful beliefs and practices. Robbing people of free expression is what blasphemy laws actually mean around the world. That’s how the Irish blasphemy law would be used if it was being used, that’s why it cannot be used, yet it tacitly supports all those similar laws that are harshly enforced around the world. And that’s why it must be abolished.”

The letter was organized in cooperation with the International Humanist and Ethical Union (IHEU) which also coordinates the End Blasphemy Laws campaign, and was part of the successful opposition against “defamation of religion” resolutions at the United Nations between 2005 and 2011.


The letter

To the good people of Ireland,

We are human rights activists, writers, and campaigners for equality, and committed to freedom and peace. We have all been threatened with fines, imprisonment, torture, or death for “blasphemy” in our countries. In some cases, our friends, family, and colleagues have been brutally murdered. We know that our plight may seem distant to your daily concerns but it is linked.

It makes all our work that bit more difficult when western democratic countries maintain laws that criminalize debate, satire and criticism concerning religious beliefs. The existence of blasphemy laws in European democracies like yours gives cover and support to the laws under which we are persecuted around the world. At the same time it lends false legitimacy to the extremists who claim that “blasphemy” is a sin which warrants intimidation and murder.

“Blasphemy” laws are not hate speech laws and can never work that way. That’s because “blasphemy” laws always potentially criminalize legitimate free expression about religious beliefs, practices, institutions or representatives; expression which is often morally necessary.

You have the opportunity to send a clear signal to the global family of nations that “blasphemy” laws contravene the human rights to freedom of thought and freedom of expression and should be repealed.

We appeal to you from our hearts to seize this opportunity, in solidarity with all those people from around the world – religious and non-religious alike – who are persecuted under “blasphemy” accusations.

Signatories:

Alexander Aan, Indonesia
Bonya Ahmed, Bangladesh (now United States)
Choity Ahmed, Bangladesh (now Germany)
Rana Ahmed, Saudi Arabia (now Germany)
Waleed Al-Housseini, Palestine (now France)
Mubarak Bala, Nigeria
Ahmedur Rashid Chowdhury, Bangladesh (now Norway)
Kacem El Ghazzali, Morocco (now Switzerland)
Ensaf Haidar, Saudi Arabia (now Canada)
Fauzia Ilyas, Pakistan (now Netherlands)
Gulalai Ismail, Pakistan
Siti Kasim, Malaysia
Azam Khan, Bangladesh
Filippos Loizos, Greece
Asif Mohiuddin, Bangladesh (now Germany)
Taslima Nasrin, Bangladesh (now India)
Alber Saber, Egypt (now abroad)
Mohamed Salih, Sudan (now Uganda)
Prithu Sanyal, Bangladesh (now Germany)
R A Sattar, Pakistan (now New Zealand)
Amed Sherwan, Iraq (now Germany)
Thessalonika Pride, organizing committee, Greece
Malaysian Atheists and Secular Humanists, Malaysia


Alexander AanIndonesia, was charged with “blasphemy” and “calling for others to embrace atheism” after posting messages to an atheist social media group, for example asking “If God exists, why do bad things happen?”. After his identity was exposed, Aan was attacked by a mob on his way to work. He was ultimately convicted for “inciting religious hatred or hostility” and spent two years in jail.
Bonya AhmedBangladesh (now United States), is a writer and academic. Her husband the author Avijit Roy was assassinated by members of an Islamist militant group on a visit back to their home country in 2015. Roy was targeted for supposed “insult to religion” in his books and blogs. Bonya was also seriously injured in the attack, but now continues to campaign for freedom of expression and against militant extremism.
Choity Ahmed, Bangladesh (now Sweden), is an atheist, humanist, and feminist writer from Bangladesh. Due to her secular writings against the religious prejudice and patriarchal society, she faced threats of assassination from Islamic extremist terrorist groups. She now lives under refugee protection in Sweden.
Rana AhmedSaudi Arabia (now Germany), is an atheist and women’s rights campaigner who has said that being forced to wear restrictive veiling “destroyed her childhood”. When she realised she was an atheist she sought asylum in Germany. The “promotion of atheist thought” is define as terrorism in Saudi Arabia, and apostasy or blasphemy are punishable by death. Rana now acts as an advisor to the Raif Badawi Foundation.
Waleed Al-HousseiniPalestine (now France), ran a popular and prominent personal blog, with posts satirizing religion and detailing “Why I left Islam”. He was exposed after apparently being spied on at the internet cafe he worked from, and was charged with blasphemy. He spent 10 months in jail. After his release he continued to be harassed and intermittently detained by the authorities, including an alleged incidence of torture.
Mubarak Bala, Nigeria, was forcibly restrained and committed to a psychiatric hospital in Kano state after speaking publicly about being an atheist. Solely on the basis of expressing atheism and at the command of his father, a high-ranking member of the local religious police, Mubarak Bala was detained for several days and medicated against his will. An international campaign by humanists and atheists led to media coverage both internationally and locally, following which Bala was released. His security is still at risk in the country.
Ahmedur Rashid ChowdhuryBangladesh (now Norway), ran a publishing house in Dhaka, known for publishing books including works on science, religion, and secularism. In October 2015 he was targeted for assassination by an Islamist militant group armed with machetes and a gun, narrowly escaping death. His friend and fellow publisher Faisal Arefin Dipon was killed in another attack on the same day.
Kacem El Ghazzali, Morocco (now Switzerland), ran an influential blog about his atheism, decrying political Islamism, and questioning the presumption that children were born into Islam and could never leave. He received numerous death threats and was ostracised locally in 2010. Forced to flee the country, he has since gained citizenship in Switzerland.
Ensaf Haidar, Saudi Arabia (now Canada), has campaigned tirelessly for the freedom of her husband, Raif Badawi, who has been imprisoned in Saudi Arabia since 2012. Badawi had been accused of running a “Saudi Liberal” blogging platform and writing arguments in favour of secularism and against clerical involvement in the state. Ensaf Haidar is president of the Raif Badawi Foundation for Freedom. She and her husband have both won several awards for their work in favour of freedom of expression.
Fauzia Ilyas, Pakistan (now Netherlands), became an atheist after being coercively married to an older man. She eventually found fellow atheists online, but had to flee the country after her identity was exposed. She has worked with the Dutch Humanist Association, Humanistisch Verbond, to raise awareness of the plight of “non-believers” from Islamic countries.
Gulalai Ismail, Pakistan, has run an organization for women’s education and dedicated to empowering women’s lives in her home province. For this work she has been accused of working against Islamic belief. In 2018 she turned the tables on her blasphemy-accuser by taking him to court for incitement to violence. She has won numerous awards for her work with women and girls and her human rights activism.
Siti Kasim, Malaysia, is a Malay Muslim lawyer and human rights defender, who has frequently stood up against hudud Islamic law which she considers “man-made” and a Wahhabi import. She has been regularly accused of blasphemy or undermining Islamic Malay culture.
Azam Khan, Bangladesh (now abroad), is a Bangladeshi blogger and activist who was forced to leave his home country after being named as a target by Islamists, who had also named and killed several others humanist or atheist bloggers. He left the country after his home was threatened by strangers demanding to be let in.
Philippos Louizos, Greece, was put on trial for authoring a Facebook page depicting a revered Orthodox monk, Elder Paisios, as a character he called “Elder Pastitsios”, making a pun on the monk’s name (Pastitsio is a local dish made from pasta). He was convicted in January 2014 and handed a suspended sentence of ten months, which was later quashed on a technicality. His case was widely reported in Europe as showing the absurdity of prosecuting people over trivial satire on social media.
Asif Mohiuddin, Bangladesh, blogger and social activist, was attacked in January 2015 by members of an Islamist militant group armed with machetes, and was fortunate to survive. His friend Ahmed Rajib Haider was killed a month later in a very similar attack. In the aftermath of these attacks, with attention drawn to his blogs, police arrested Asif himself for “hurting religious sentiments”. After some time in jail Asif escaped the country. Several other friends and fellow bloggers who spoke out about extremism or advocated secularism and human rights, would be killed in the months and years that followed.
Taslima Nasrin, Bangladesh (now India), is a former medical doctor, a poet and author, with a particular interest in feminism and the suppression of women within religion. She was forced into exile from Bangladesh in 1994 after her works and articles prompted threats to her life and a blasphemy prosecution. She has faced protests in various cities and death threats ever since.
Alber Saber, Egypt (now abroad), was arrested in September 2012, after a mob formed outside his home and demanded his arrest for “insulting religion”. Saber was a prominent activist for secular democracy in Egypt, and operated the Egyptian Atheists Facebook page. He was reportedly beaten after a prison guard announced his charges to others sharing his cell. He was sentenced to three years in prison, and left the country seeking asylum after he was released on bail. He now lives in Europe.
Mohamed Salih Aldsogi, Sudan (now Uganda), took the unusual and courageous step of petitioning the courts to change the religion listed on his national identification card, replacing ‘Islam’ with ‘atheist’ or ‘non-religious’. For this brief activism, he was quickly arrested for “apostasy”, which carries a possible death sentence in Sudan. The case was dismissed following an involuntary psychiatric assessment and Salih was released. Given the threats against his lie, Salih fled to Uganda.
Prithu Sanyal, Bangladesh (now Germany), wrote a blog under this pen name in Bangladesh, challenging religious hegemony and human rights abuses. He was listed as a target by extremists and threatened with death, and fled to Europe.
R A Sattar, Pakistan (now New Zealand), was involved in online humanist activism, but when his connection became known locally he was reported to the police for “blasphemy”. He was warned that he must relocate or risked mob violence or arrest. He is now seeking asylum in New Zealand.
Amed Sherwan, Iraq (now Germany), as a 15-year old atheist was imprisoned in solitary confinement and tortured by electric shock. He had initiated discussions about God after undertaking “extracurricular” reading, and under pressure from the local community his father reported had Amed to the authorities. He was detained for 13 days. Now living in Germany, Sherwan is a prominent voice against political Islamism. However, after an equality campaign in which he used the slogan “Allah is Gay”, he has received numerous death threats even in his adopted home.
Malaysian Atheists and Secular Humanists, Malaysia, is an organisation advocating for the public’s right to freedom of belief without fear of violence or legal punishment, and working to promote and educate the Malaysian public on the values of humanism. Several atheists from Kathmandu received death threats and were denounced by government officials in 2017 for attending and photographing themselves at an atheist meetup.
Thessaloniki Pride, the organizing committee, Greece; six members of the organizing committee for a Pride march in Thessaloniki faced “blasphemy” charges in 2017. Their official posters for the event declared “Love each other”. An unofficial variant which borrowed from their branding but featured a crucifix, read “He was crucified for us too”. Charges were dropped when it became clear that they had not produced the unofficial poster, though the authorities continued to search for its designer.
Advertisements

27/09/2018: Greek Helsinki Monitor involved in five out of nine European Court cases under enhanced supervision

After its regular September 2018 meeting, the Council of Europe Committee of Ministers – Deputies (CM) published on 27 September 2018 the current list of group of cases of European Court of Human Rights (ECtHR) judgments under enhanced supervision. Nine concerned Greece (see table below): in five of them Greek Helsinki Monitor (GHM) has been involved representing the applicants before the ECtHR and/or submitting communications to the CMBekir-Ousta and others (communications to the CM), House of Macedonian Civilization (application and communications to the CM), M.S.S. group (third party intervention in M.S.S.), Makaratzis group (applications in nine out of twelve cases and communications to the CM), and Sakir (application in one of the two cases in the group – Gjikondi and others).

coe cm enhamced supervision 28-9-2018 greece

26/09/2018: Βενιζέλος – ΕΠΣΕ υπέρ κατάργησης αυτόφωρου σε αδικήματα λόγου

Με την άδεια του Καθηγητή Ευάγγελου Βενιζέλου δημοσιοποιούμε σημερινή ανταλλαγή μας για το θέμα του αυτόφωρου στα αδικήματα τύπου και λόγου γενικότερα:

Σεβαστέ κύριε Πρόεδρε

Επειδή δεν μπορώ να σχολιάσω στην ανάρτησή σας βάζω εδώ το σχόλιο/ ερώτημα:

Η διάταξη 242 παρ. 3 ΚΠΔ γιατί δεν καταργήθηκε μετά τη συνταγματική αναθεώρηση που αναφέρετε; Δεν είναι εύλογο να θεωρηθεί πως η αναθεώρηση απλώς αφαιρούσε τη συνταγματική επιταγή για τα αυτόφωρα εγκλήματα δια του τύπου και την ύπαρξή της άφηνε πια στα χέρια του κοινού νομοθέτη, ο οποίος στα τόσα χρόνια που πέρασε επέλεξε να τη διατηρήσει; Επικουρικά παρακαλώ για τη γνώμη σας στη θέση πως το αυτόφωρο πρέπει να καταργηθεί για όλα τα αδικήματα λόγου/γνώμης για τα οποία άλλωστε το ΕΔΔΑ θεωρεί πως οι ποινές φυλάκισης είναι απαράδεκτες (πλην των αδικημάτων ρατσιστικού λόγου);

Ευχαριστώ από πριν για την απάντησή σας.

Παναγιώτης Δημητράς
Εκπρόσωπος ΕΠΣΕ

Η άμεση απάντηση:

Αγαπητέ κύριε Δημητρά,

Το ορθό και πλήρες θα ήταν να καταργηθεί ρητά με νεώτερο νόμο η παράγραφος 3 του άρθρου 242 ΚΠΔ. Μια συνταγματική αναθεώρηση όμως, όπως αυτή του άρθρου 14 που συντελέστηκε το 2001, μπορεί να προκαλέσει επιγενόμενη αντισυνταγματικότητα πλήθους διατάξεων της κοινής νομοθεσίας. Ακόμη και διατάξεων που δε σχετίζονται δια γυμνού οφθαλμού με το άρθρο 14 Σ. Άρα τα δικαστήρια έχουν υποχρέωση εντοπισμού και παραμερισμού των αντισυνταγματικών αυτών διατάξεων.

Συμφωνώ επίσης πως πρέπει να καταργηθεί συνολικά το αυτόφωρο για τα αδικήματα λόγου .

Μφχ

Ευ. Β.

Οι τρεις καταδικαστικές αποφάσεις του ΕΔΔΑ για τα τουρκικά μειονοτικά σωματεία

Η Ελλάδα συνεχίζει να αρνείται να συμμορφωθεί με αυτές και έτσι, για άλλη μια φορά το Δεκέμβριο 2018, θα εξετασθεί (και “καταδικαστεί”) η μη συμμόρφωσή της από την Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης.

 

22/09/2018: Συζήτηση αιτήσεων ακύρωσης αποφάσεων για θρησκευτικά – προσευχή – εκκλησιασμό στα σχολεία

pinakio ste 21-9-2018

Η συζήτηση των παραπάνω πέντε αιτήσεων ακύρωσης αποφάσεων της διοίκησης για τα θρησκευτικά, την προσευχή και τον εκκλησιασμό στα σχολεία, χθες στο Συμβούλιο της Επικρατείας, ήταν πολύ ενδιαφέρουσα αλλά, ενδεικτικό του επιπέδου της ελληνικής δημοσιογραφίας, κανένα ΜΜΕ δεν φαίνεται να ήταν παρόν. Όλα έκαναν ρεπορτάζ (μερικά ενυπόγραφα μάλιστα !!!), χθες και σήμερα, με βάση μόνο (συχνά ανακριβείς) πληροφορίες που συνέλεξαν μετά.

Κατ’ αρχή το περιεχόμενο των πέντε αιτήσεων όπως το συνόψισε ο δικηγόρος της τρίτης και της πέμπτης υποθέσεων Βασίλης Σωτηρόπουλος (με μια μικρή προσθήκη):

1. Στην πρώτη υπόθεση γονείς και μαθητές στρέφονται κατά του μαθήματος των θρησκευτικών επειδή θεωρούν ότι δεν είναι ομολογιακό χριστιανικό. Υπέρ του μαθήματος των θρησκευτικών παρεμβαίνει ο Πανελλήνιος Θεολογικός Σύνδεσμος που θεωρεί ότι η υπουργική απόφαση για το μάθημα είναι ορθή.

2. Στην δεύτερη υπόθεση τα ίδια.

3. Στην τρίτη υπόθεση εκπροσωπώ δυο μαθήτριες και τους γονείς τους, υποστηρίζοντας ότι το μάθημα είναι ομολογιακό και ότι συνεπώς θα έπρεπε η διαδικασία απαλλαγής να μην αποκαλύπτει δεδομένα θρησκευτικής συνείδησης και να μην οδηγεί σε απώλεια διδακτικών ωρών αλλά σε ένα εναλλακτικό μάθημα πλουραλιστικό, κριτικό και αντικειμενικό όπως ορίζει το ΕΔΔΑ. Εναντίον μας και υπέρ του Υπουργείου Παιδείας παρεμβαίνουν η Εκκλησία της Ελλάδας και η Εκκλησία της Κρήτης.

4. Στην τέταρτη υπόθεση η Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου ζητά την ακύρωση του π.δ. για την σχολική προσευχή [και τον εκκλησιασμό]. Υπέρ του π.δ. και υπέρ του Υπουργείου Παιδείας παρεμβαίνουν η Εκκλησία της Ελλάδος και η Εκκλησία της Κρήτης.

5. Στην πέμπτη υπόθεση εκπροσωπώ την Ένωση Αθέων που ζητά την ακύρωση των υπουργικών αποφάσεων για το μάθημα των θρησκευτικών διότι είναι ομολογιακό χωρίς ορθή διαδικασία απαλλαγής, διότι εκλήθη μόνο η Εκκλησία να συμβάλει στην διαμόρφωση του μαθήματος και διότι δεν τροποποιήθηκε το κεφάλαιο περί αθεΐας στο βιβλίο θρησκευτικών της β΄λυκείου. Εναντίον της Ένωσης Αθέων και υπέρ του Υπουργείου Παιδείας παρεμβαίνουν η Εκκλησία της Ελλάδας, η Εκκλησία της Κρήτης και ο Πανελλήνιος Θεολογικός Σύνδεσμος.

Ενδιαφέροντα σημεία από τις αγορεύσεις όπως καταγράφηκαν από το Ελληνικό Παρατηρητήριο των Συμφωνιών του Ελσίνκι (ΕΠΣΕ):

Στην αρχή ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου Αθανάσιος Ράντος αναγγέλλει πως το αίτημα για να γίνει συνεδρίαση χωρίς θρησκευτικά σύμβολα απορρίφθηκε “κατά πλειοψηφία.” Μετά τη συνεδρίαση, σε δημοσιογράφους έδωσε το “σκορ” 24 κατά του αιτήματος έναντι 6 υπέρ.

Η εισηγήτρια Παρασκευή Μπραϊμη παρουσιάζοντας τις πρώτες δύο αιτήσεις ανέφερε πως εκεί υπάρχει ο ισχυρισμός πως υπάρχει ομολογιακό μάθημα θρησκευτικών για Καθολικούς και Εβραίους στα δικά τους σχολεία που διδάσκεται από ιερωμένους τους, άρα θα υπάρχει διάκριση σε βάρος των Ορθοδόξων αν δεν έχουν αντίστοιχα ομολογιακό μάθημα στα γενικά σχολεία, και δεν θεωρούν τα σημερινά θρησκευτικά ομολογιακά.

Στην ανάπτυξη των πρώτων δύο αιτήσεων από το δικηγόρο, υπήρχε ο ισχυρισμός πως τα θρησκευτικά όπως διαμορφώθηκαν το 2017 ελάχιστα διαφέρουν από τα προηγούμενα (κατά 3%) και άρα οι αλλαγές δεν αποτελούν στην ουσία συμμόρφωση με προηγούμενη απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας για το απαράδεκτο του περιεχομένου τους. Ο δε ισχυρισμός πως υπήρξε διάλογος με την Εκκλησία είναι παραπλανητικός καθώς μόνο 2-3 Ιεράρχες εκφράστηκαν θετικά αλλά όχι η Ιερά Σύνοδος. Προστέθηκε δε πως τα παιδαγωγικά τμήματα των ΑΕΙ έχουν απορρίψει τα βιβλία. Οι αιτούντες επιθυμούν μια ομολογιακή ορθόδοξη χριστιανική θρησκευτική εκπαίδευση και όχι τα θρησκειολογικά θρησκευτικά που υπάρχουν σήμερα. Τα παιδιά προστέθηκε διαμορφώνουν θρησκευτική συνείδηση από τη βάπτιση και τη διατηρούν δια βίου: αν όμως εκτεθούν σε παρουσίαση άλλων θρησκειών ή δογμάτων, αυτό προσβάλλει τη θρησκευτική συνείδησή τους και δημιουργεί σύγχυση.

Ο δικηγόρος του παρεμβαίνοντος “Πανελλήνιου Θεολογικού Συνδέσμου “ο Καιρός”” αντέτεινε μεταξύ άλλων πως η αναφορά στην ύλη των θρησκευτικών σε άλλα δόγματα ή θρησκείες δεν μπορεί να θεωρηθεί πως δημιουργεί κίνδυνο προσηλυτισμού, γιατί ποιος θα τον έκανε, οι Χριστιανοί Ορθόδοξοι θεολόγοι που τα διδάσκουν ή ο Χριστιανός Ορθόδοξος Υπουργός που εκδίδει την απόφαση; Ουσιαστικά οι αιτούντες ζητούν κατηχητικό μάθημα. Η Εκκλησία πρόσθεσε έχει ελέγξει το περιεχόμενο των βιβλίων και βρίσκει πως κατά 70%-80% είναι ικανοποιητικό.  Σε ότι αφορά τη φερόμενη σύγχυση των μαθητών δεν υπάρχουν μελέτες που να την τεκμηριώνουν. Τοποθετούμενος για την αίτηση ακύρωσης της Ένωσης Αθέων, τόνισε πως οι άθεοι δεν ζουν σε μια γυάλα, αλλά σε μια κοινωνία με χριστιανικά ονόματα, τοπωνύμια, οδούς, κτλ. για τα οποία πρέπει να διδάσκονται τα παιδιά τους λόγους ύπαρξής τους και τη σημασία τους. Δέχθηκε τέλος πως η αίτηση ακύρωσης μπορεί να έχει νόημα μόνο για τη διαδικασία απαλλαγής από τα θρησκευτικά.

Ο δικηγόρος του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων δημιούργησε την εντύπωση πως οι δύο πρώτης αιτήσεις γονέων συσχετίζονται ή επικαλούνται το Μητροπολίτη Πειραιά Σεραφείμ, αντιτείνοντας πως αυτός υπόκειται στην Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας που εκφράζει την Εκκλησία χωρίς να διαρρηγνύει την ενότητα της Εκκλησίας. Ανέφερε στη συνέχεια πως από το 2006 η Εκκλησία με επιστολή του τότε Αρχιεπισκόπου Χριστόδουλου είχε αποδεχθεί τη συμπερίληψη αναφορών σε άλλα δόγματα και θρησκείες στα βιβλία θρησκευτικών, ενώ θεωρούσε την κατήχηση χαρακτηριστικό της Καθολικής και των Προτεσταντικών Εκκλησιών, απορριπτέο από την Ορθόδοξη Εκκλησία, άρα βιβλία θρησκευτικών μόνο με κατηχητικό χαρακτήρα ήταν απαράδεκτα. Εκκλησία και Πολιτεία έκαναν διάλογο και συνδιαμόρφωσαν το περιεχόμενο των θρησκευτικών το οποίο στη συνέχεια η Πολιτεία ως μόνη αρμόδια υλοποίησε. Πρόσθεσε πως υπάρχει αναφορά και στον αθεϊσμό, ενώ έκλεισε με αναφορά σε θέση του Εκπροσώπου της Εκκλησίας Μητροπολίτη Ύδρας πως τα σημερινά βιβλία είναι διαλλακτικά και προσαρμοσμένα στις σημερινές συνθήκες της κοινωνίας.

Ακολούθησε η αγόρευση του Βασίλη Σωτηρόπουλου που έχει δημοσιεύσει ο ίδιος:

Κύριε Πρόεδρε,
Σεβαστό Δικαστήριο,

Για εμάς αυτή η υπόθεση είναι κομβικής σημασίας για το επίπεδο της εξασφάλισης του θεμελιώδους δικαιώματος στην θρησκευτική ελευθερία και στην συμμετοχή στην εκπαιδευτική διαδικασία.Είναι επίσης εξαιρετικά σημαντική και υ π α ρ ξ ι α κ ή, θα έλεγα, για το ίδιο το Συμβούλιο της Επικρατείας. Δεν το λέω με την μεταφυσική έννοια, αλλά με την δικονομική: όσον αφορά το σκέλος της υπόθεσης που ήδη έχει αχθεί ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, επειδή από την πλευρά του Συμβουλίου της Επικρατείας δεν είχαμε έγκαιρη εκδίκαση της υπόθεσης. Η συγκεκριμένη είναι η πρώτη αίτηση ακύρωσης από τις πέντε, η οποία έχει προηγηθεί χρονολογικά.Θα ήθελα πρώτα να διευκρινίσω κάτι ανακριβές που ακούγεται από τις παρεμβαίνουσες, ότι δηλαδή ζητάμε την απαγόρευση του ομολογιακού μαθήματος των θρησκευτικών. Δεν απαγορεύεται το ομολογιακό μάθημα των θρησκευτικών. Εκεί που καταλήγει όλη η νομολογία των ευρωπαϊκών και διεθνών οργάνων είναι στον εξής πολύ απλό κανόνα: το μάθημα των θρησκευτικών πρέπει να είναι πλουραλιστικό, κριτικό και αντικειμενικό. Αν δεν είναι – άρα δέχεται και την περίπτωση που το μάθημα των θρησκευτικών είναι ομολογιακό – εάν δεν είναι λοιπόν, πρέπει να έχουμε μια διαδικασία απαλλαγής, η οποία σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα: δεν παραβιάζει, ας πούμε, τα προσωπικά δεδομένα, δεν επιβάλλει αποκαλύψεις ούτε με θετική, ούτε με αρνητική διατύπωση των θρησκευτικών πεποιθήσεων των μαθητών. Και δεν φτάνει μόνο η απαλλαγή, αλλά αυτή θα πρέπει να οδηγεί σε ένα εναλλακτικό μάθημα, ώστε να μην χάνονται και οι διδακτικές ώρες, πάνω σε αυτόν ακριβώς τον τομέα της θρησκευτικής και φιλοσοφικής εκπαίδευσης.Άρα, το σχήμα που λέει το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, η Διεθνής Επιτροπή των Δικαιωμάτων του Παιδιού, το Διεθνές Σύμφωνο των Ατομικών και Πολιτικών Δικαιωμάτων είναι το εξής: κριτικό, πλουραλιστικό και αντικειμενικό μάθημα. Αν δεν το έχω και έχω ομολογιακό, το δεχόμαστε, μόνο με απαλλαγή χωρίς να προσβάλλονται τα ανθρώπινα δικαιώματα, η οποία απαλλαγή οδηγεί στο εναλλακτικό μάθημα, το οποίο δεν έχουν οι συγκεκριμένες αιτούσες, στην αίτηση ακύρωσης που εκπροσωπώ. Και για το οποίο διαμαρτύρεται, φυσικά και η Ένωση Αθέων: δεν υπάρχει αυτό το αντικειμενικό, κριτικό, πλουραλιστικό μάθημα.

Για το γεγονός ότι το περιεχόμενο του μαθήματος είναι ομολογιακό, έχει ενσωματωθεί στην αίτηση ακύρωσης μας όλη η ανάλυση του Μητροπολίτη που ήταν επικεφαλής των έξι (6) επισκέψεων που έκανε η Εκκλησία της Ελλάδας για την κατάρτιση του μαθήματος στο Υπουργείο, ο οποίος λέει πολύ καθαρά ότι οι ομολογιακές αναφορές είναι 82% στο Δημοτικό και 74% στο Γυμνάσιο. Δεν χρειαζόμαστε άλλη τεχνική πραγματογνωμοσύνη από αυτή του Μητροπολίτη για να δεχτούμε ότι το μάθημα είναι, σε αυτό το ποσοστό, ομολογιακό. Η Εκκλησία, φυσικά, θέλει να φτάσει στο 100%. Θέλει να επιτύχει την εφαρμογή της απόφασης 660, η οποία βέβαια δυστυχώς δεν εκδόθηκε από την Μείζονα Ολομέλεια του Δικαστηρίου σας, αλλά από μια μικρότερη σύνθεση. Είναι ευτύχημα το γεγονός, ότι αυτή τη στιγμή έχουμε την συγκεκριμένη σύνθεση του Δικαστηρίου, όπως την είχαμε το 2001 στην υπόθεση με τις ταυτότητες, γιατί θεωρούμε ότι θα έχουμε μια πιο αντιπροσωπευτική δικαστική κρίση από την πλευρά των ανθρώπων του Δικαστηρίου σας.

Η διαδικασία της απαλλαγής όμως – ενώ το μάθημα είναι ομολογιακό – δεν σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα. Έχω μπροστά μου την υπεύθυνη δήλωση, κατά την οποία, με πολύ σαφή τρόπο, όπως λέει και η εγκύκλιος που ίσχυε κατά την περίοδο υποβολής των αιτήσεων ακυρώσεως, όπως ισχύει ακόμη και σήμερα μετά την υπουργική απόφαση του Ιανουαρίου 2018, πρέπει να αποκαλύψουμε ότι δεν είμαστε Χριστιανοί Ορθόδοξοι. Και αυτή η αποκάλυψη θα παραμείνει για πάντα στα αρχεία του σχολείου. Και αυτό θα συνδέει για πάντα το άτομο με μια καταγραφή ευαίσθητου δεδομένου, χωρίς αυτό να επιτρέπεται και με βάση στις καινούργιες διατάξεις του Γενικού Κανονισμού Προστασίας Δεδομένων, κάτι το οποίο συνέχεται ουσιωδώς με την αίτηση ακύρωσής μας. Δεν έχουμε διαχωρίσει τις δύο υποθέσεις, ότι άλλο το θέμα της απαλλαγής κι άλλο το θέμα του περιεχομένου του μαθήματος, ακριβώς γιατί έχουμε προσβάλλει κάθε συναφή πράξη στο δικόγραφο της αίτησης ακύρωσης. Κι επιπλέον, εκ των πραγμάτων είναι παράλειψη του προγράμματος σπουδών να μην προβλέπει αυτό που λέει η διεθνής νομολογία. Δηλαδή, ωραία, μας έφερες το ομολογιακό μάθημα, θα έπρεπε λοιπόν ταυτόχρονα να προβλέπεται η διαδικασια απαλλαγής με τρόπο που σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα και θα οδηγεί στο εναλλακτικό, πλουραλιστικό, κριτικό και αντικειμενικό μάθημα. Δεν το έχουμε αυτό. Αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο έχουμε υποβάλει την αίτηση ακύρωσης.

Δυο λόγια τώρα, για το έννομο συμφέρον. Όπως σας είπα πριν, όταν καταθέσαμε τον Ιούλιο του 2017 την αίτηση ακύρωσης, είχαμε κι έχουμε μια μαθήτρια της Γ’ Λυκείου και μια μαθήτρια της Δ’ Δημοτικού. Το γεγονός ότι το Συμβούλιο της Επικρατείας ανέβαλε κατ’ επανάληψη την υπόθεση μας οδήγησε να στραφούμε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το οποίο άνοιξε φάκελο, έχει ήδη κοινοποιήσει την υπόθεση στην Ελλάδα. Δηλαδή, θεώρησε ότι έχουμε εξαντλήσει τα εσωτερικά ένδικα μέσα! Ότι το Συμβούλιο της Επικρατείας δεν εξασφάλισε την δυνατότητα να ακουστούμε δικαστικά και να προστατευθεί το ατομικό δικαίωμά μας! Λοιπόν, αυτό εγώ το συνδέω πάρα πολύ και με το ζήτημα του εννόμου συμφέροντος. Δεν παραιτούμαι για καμία από τις αιτούσες, ακριβώς γιατί θεωρώ ότι το έννομο συμφέρον που ξέρουμε πολύ καλά πώς ερμηνεύεται από την δική σας νομολογία, όμως στην συγκεκριμένη υπό κρίση περίπτωση, με το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο πάνω από το κεφάλι να μας παρακολουθεί όλους, πρέπει να συνδεθεί με το άρθρο 34 της Ε.Σ.Δ.Α., το οποίο μιλάει για το καθεστώς του θύματος. Την ιδιότητα θύματος.

Προτείνω λοιπόν και θα το αναπτύξω και διεξοδικά, στο Δικαστήριό Σας να συνερμηνεύσει την διάταξη του έννομου συμφέροντος του προεδρικού διατάγματος 18 σε συναρμογή με το άρθρο 34 της ΕΣΔΑ για το καθεστώς θύματος από το οποίο δεν έχουμε ακόμα περάσει, δεν έχουμε μάλλον απαλλαγεί ακόμη από την ιδιότητα του θύματος, μέχρι να εκδοθεί η απόφαση εκείνη η οποία θα αναγνωρίζει ότι όντως έχουν παραβιαστεί τα ανθρώπινα δικαιώματά μας.

Σας ευχαριστώ

 

Ακολούθησε ο δικηγόρος της Εκκλησίας της Ελλάδας. Επισήμανε πως το Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ) συνεδρίαζε υπό την απειλή του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) [που εξετάζει προσφυγή που έκανε εκ μέρους των γονέων που έχουν προσφύγει και στο ΣτΕ ο Βασίλης Σωτηρόπουλος]. Τόνισε πως η Εκκλησία δεν ζητά να υπάρχει κατηχητικό μάθημα, ούτε έχει πρόβλημα με το ποσοστό αναφορά των θρησκευτικών στην Ορθοδοξία αλλά με τμήματα του περιεχομένου τους. Υπάρχει όμως γόνιμος διάλογος με την Πολιτεία. Καλοδέχεται τη θέση του Θεολογικού Συνδέσμου ότι το μάθημα δεν είναι ομολογιακό και ότι το μόνο θέμα είναι ο τρόπος απαλλαγής από αυτό, που όμως απλώς ζητά να αναφέρεται πως ο αιτών δεν είναι Ορθόδοξος χωρίς να προσδιορίζει τι είναι.

Στη συνέχεια ο δικηγόρος της Εκκλησίας της Κρήτης ξεκίνησε με αναφορές στη θεσμική σύνδεσή της με το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Θεώρησε προσχηματική την επίκληση των προσωπικών δεδομένων, αφού, για να απολαύσεις την άσκηση των πεποιθήσεών σου πρέπει να τις αποκαλύψεις. Αυτό λέει και απόφαση δικαστηρίου των Χανίων. Παραλλήλισε με την απαλλαγή από τη γυμναστική για λόγους υγείας τους οποίους πρέπει να αναφέρεις, και ας είναι προσωπικά δεδομένα. Για αυτά, ισχυρίστηκε πως έχει αποφανθεί τόσο το ΣτΕ όσο και το ΕΔΔΑ.  Τέλος, θεώρησε πως στοιχειώδης έρευνα από το διευθυντή του σχολείου για τους λόγους που επικαλείται ο αιτών την απαλλαγή από τα θρησκευτικά επιβάλλεται ώστε να αποκλεισθεί πως το κάνει Χριστιανός Ορθόδοξος μόνο και μόνο γιατί θέλει να γλιτώσει τη διδασκαλία τους ώστε να κάνει κάτι άλλο την ώρα εκείνη, όπως έχει αποφανθεί το δικαστήριο των Χανίων.

Σε σύντομες “δευτερολογίες,” ο Βασίλης Σωτηρόπουλος δήλωσε πως το κεφάλαιο για την αθεΐα είναι προσβλητικό για αυτήν ακριβώς γιατί δεν υπήρξε συμμετοχή των άθεων στη διαμόρφωσή του. Αναρωτήθηκε δε ποια βλάβη μπορεί να έχουν η Εκκλησία της Ελλάδας και η Εκκλησία της Κρήτης ώστε να έχουν το δικαίωμα της παρέμβασης. Ο δικηγόρος της Πολιτείας είπε πως αν υπήρχε απαλλαγή χωρίς την υπάρχουσα αιτιολόγηση, το μάθημα θα κατέληγε να είναι προαιρετικό. Ο δικηγόρος του Καιρού ανέπτυξε πως η Ένωση Αθέων δεν έχει έδρα ενώ είπε πως τα βιβλία έχουν αναφορές στην Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων στο Μίκη Θεοδωράκη στους Boney M, κτλ. Ο δε δικηγόρος της Εκκλησίας της Κρήτης επισήμανε πως μετέχει ισότιμα με την Εκκλησία της Ελλάδας σε όλες τις επιτροπές για τα βιβλία.

Στη συνέχεια αναπτύχθηκε από το Γιάννη Ιωαννίδη η αίτηση ακύρωσης της Ελληνικής Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου. Σχετική είναι η χθεσινή ανάρτησή του:

Γιάννης Ιωαννίδης

Yesterday at 2:42 PM · 

Σήμερα είχα την τιμή να εκπροσωπήσω την Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, έναν εκπαιδευτικό και δύο γονείς στην Ολομέλεια του Συμβουλίου Επικρατείας, όπου εκδικάστηκαν αφενός μεν η δική μας αίτηση ακύρωσης, που αφορά τον εκκλησιασμό και την προσευχή και είναι αποτέλεσμα συλλογικής δουλειάς μελών της Ένωσης, αφετέρου άλλες τέσσερις, που αφορούσαν το μάθημα των θρησκευτικών. Ξεκίνησα την αγόρευσή μου επισημαίνοντας τη σύμπτωση ότι σήμερα που εμείς προβάλλουμε λόγους για την κατάργηση της σχολικής προσευχής, είναι του Ιωνά του Προφήτη, ο οποίος ως γνωστόν προσευχόταν τρεις μέρες μέσα στην κοιλιά του κήτους έως ότου εισακουσθεί και απελευθερωθεί. Όπως όμως διάβασα κάπου, το κύριο δίδαγμα της ιστορίας του Ιωνά έχει να κάνει με την αξία της αναγνώρισης εκ μέρους του, του λάθους του. Συνεπώς, αν κάτι έχουμε να διδαχθούμε από τον Ιωνά είναι ότι και θεοσεβούμενοι άνθρωποι, μάλιστα προφήτες, μπορεί να σφάλλουν, και είναι μεγάλη αρετή η συνειδητοποίηση ενός λάθους και η μέριμνα για την επανόρθωση των συνεπειών του. Ελπίζουμε λοιπόν κι εμείς ότι το Συμβούλιο Επικρατείας, που έχει στο παρελθόν κάνει εμβληματικές νομολογιακές τομές προώθησης του Κράτους Δικαίου, θα αναστοχασθεί πάνω στην πρόσφατη νομολογία του για τα θρησκευτικά. Σε κάθε περίπτωση, ο εκκλησιασμός και η προσευχή δεν είναι μάθημα, αποτελούν λατρευτικές πρακτικές. Από τις οποίες μάλιστα, ιδιαίτερα από την καθημερινή προσευχή, είναι και πρακτικά ανέφικτη η εξαίρεση, ενώ η απαίτηση να δηλώσουν οι γονείς ότι δεν είναι οι ίδιοι ή το παιδί τους χριστιανοί ορθόδοξοι, προκειμένου να μη συμμετέχει σε αυτές, προσβάλλει τη θρησκευτική ελευθερία. Δείτε τώρα πώς έλυσε το θέμα αυτό το Supreme Court των ΗΠΑ, το 1962 ήδη. Παραθέτω από τη διδακτορική διατριβή του Αναστάσιου Μαρίνου, τέως Αντιπροέδρου του ΣτΕ, με τίτλο «Η θρησκευτική ελευθερία» : «Χαρακτηριστική είναι εν προκειμένω η υπόθεση η οποία απασχόλησε το Ανώτατο Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Εις τα σχολεία της Νέας Υόρκης απηγγέλλετο καθ’ εκάστην υπό των μαθητών μία προσευχή αποτελούμενη εξ είκοσι δύο λέξεων και τελείως άχρους εξ απόψεως δόγματος ή θρησκείας, έχουσα δε επί λέξει ως ακολούθως: «Πανίσχυρε Θεέ, γνωρίζουμε ότι εξαρτώμεθα από εσέ, σε παρακαλούμε ευλόγησον ημάς, τους γονείς μας, τους διδασκάλους μας και την χώρα μας».

Η απαγγελία της προσευχής διήρκει περίπου 10 δευτερόλεπτα, δεν ήτο δε υποχρεωτική η παρουσία των μαθητών κατ’ αυτήν. Το Ανώτατο Δικαστήριο, επιληφθέν (1962) της υποθέσεως επί τη προσφυγή της μητρός ενός των μαθητών, ισχυριζομένης ότι ούτω κατεπιέζετο η θρησκευτική συνείδησις του υιού της μη έχοντος την πνευματική ωριμότητα και το θάρρος να απόσχη της προσευχής, απηγόρευσε, μειοψηφούντος ενός μόνο δικαστού, την απαγγελία της προσευχής ταύτης, ως παραβιαζούσης το 1ον Amendment του Συντάγματος (Βλ. την απόφαση Engel v. Vitale 370 U.S. 421(1962).»

Και στα δικά μας.

Στη σύντομη παρέμβαση, η Εκκλησία της Ελλάδας ισχυρίσθηκε πως το σχολείο δεν δίνει μόνο γνώση αλλά διαμορφώνει και συνείδηση. Η μειοψηφία του πληθυσμού με τις αιτήσεις της ζητά να αλλάξει το νομοθετικό πλαίσιο ώστε να μην είναι ορατή ως μειοψηφία.

Μετά το Υπουργείο Παιδείας αρχικά αμφισβήτηση το έννομο συμφέρον της Ελληνικής Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου γιατί δεν προκύπτει από τους σκοπούς στο καταστατικό της. Για την ουσία είπε πως προσευχή και εκκλησιασμός ως δραστηριότητες αποτελούν διαχρονικά στοιχείο της παράδοσης. Το δε ΕΔΔΑ με την απόφαση στην υπόθεση Lautsi αναγνωρίζει σε κάθε κράτος περιθώριο εκτίμησης με βάση την παράδοσή του. Υπερασπίσθηκε την επιλογή οι απαλλασσόμενοι από την προσευχή να κάθονται στο τέλος της σειράς των μαθητών και να δείχνουν ευλάβεια για το 1 λεπτό της προσευχής. Γιατί αν έφευγαν δεν θα άκουγαν τις ανακοινώσεις του διευθυντή του σχολείου που ακολουθούν αμέσως μετά. Τέλος, απαλλαγή από τον εκκλησιασμό υπάρχει με τον ίδιο τρόπο που υπάρχει και απαλλαγή από τα θρησκευτικά.

Μετά τη δίωρη συνεδρίαση φωτογραφήθηκαν έξω από το ΣτΕ οι εμπλεκόμενοι στις αιτήσεις ακύρωσης Πέτρος Παπαγεωργίου (πρώτος από αριστερά) και εκπρόσωπος της Ένωσης Αθέων (δεύτερος από δεξιά), μαζί με το δικηγόρο τους Βασίλη Σωτηρόπουλο με συνεργάτριά του (στη μέση) και τους εκπροσώπους δύο εκ των παρεμβαινόντων στην προσφυγή Papageorgiou and others v. Greece στο ΕΔΔΑ, Παναγιώτη Δημητρά για το Ελληνικό Παρατηρητήριο των Συμφωνιών του Ελσίνκι (δεύτερος από αριστερά) και Έφη Φωκά για το Grassroots Mobilize (πρώτη από δεξιά).

 

photo ste 21-9-2018