The killing of Zak: the astonishing violence and impunity of Greek police

The killing of Zak: the astonishing violence and impunity of Greek police

Police were seen hitting him with a baton, kicking him, stepping on him, and finally handcuffing him – while he appeared motionless. He was pronounced dead on arrival.

Riot Police guarding Greek parliament during demonstrations Athens Greece, 2011. Wikicommons/Ggia. Some rights reserved.

On September 21, Zak Kostopoulos, or Zackie Oh!, a queer performer and activist, was brutally killed in downtown Athens. As seen in video footage that has been made public, Zak was beaten savagely by two men, in broad daylight, in full view of onlookers.[1]

He appeared to be trapped inside a jewellery store, trying to break the glass window, in order to get out. The two men were seen to break the window front, and then kick him repeatedly onto the broken glass, as he was bleeding on the ground. He was then briefly attended to by a paramedic, who arrived at the scene, before getting up and trying to flee in panic, wielding a shard of glass from the broken window as if to keep people away, finally falling onto the tables of a coffee shop.

Police were then seen hitting him with a baton, kicking him, stepping on him, and finally handcuffing him – while he appeared motionless.[2] He was then transported by ambulance to a central Athens hospital, where he was pronounced dead on arrival. He was then transported by ambulance to a central Athens hospital, where he was pronounced dead on arrival.

Initially, most media outlets reported on the incident as a jewellery store robbery gone wrong. Though precisely what happened is still unclear, both video footage and eyewitness testimony that have since been made public have cast serious doubts on the robbery scenario. The investigation by state prosecutors is on-going, and the two men who beat Zak now face charges of “bodily harm leading to death”. The prosecutor for Arios Pagos, the Supreme Court of Greece, issued an order that the investigation should include the possibility of discriminatory motives, based on the law that prohibits racist crimes.

What is, however, more clear than the precise circumstances that led to Zak’s beating is that the conduct of police officers at the scene raises a lot of questions. To the general consternation caused by the footage showing police officers kicking and stepping on an already injured, motionless man on the ground, the most resounding answer to date has been the statement by the Chairman of the Athens Police Union, Dimosthenis Pakos, who said that “this is standard practice, whether you like it or not”.[3]

Incomplete reform

The questions raised by the apparent conduct of police officers in the case of Zak’s death are, unfortunately, far from unprecedented. Although in the decades since the restitution of democracy in 1974, the Greek Police has been reformed, we might be  justified in thinking that this process is incomplete – in the sense of a lingering lack of accountability, which has created an impenetrable culture of impunity, and even what could be called an autonomy from social control.

A vast amount of evidence that we have been gathering from several sources (including public records, media reports, personal interviews, requests for information from the police, and reports by respected NGOs) indicates that abuses of police powers in Greece occur much more frequently than is tolerable in a democratic country.

These abuses include, first and foremost, a number of unlawful killings of civilians, most of which have not been adequately addressed by either internal disciplinary proceedings or the judicial system. They also include unprovoked and excessive use of violence; ill-treatment and torture of detainees; inadequate or deficient actions at crime scenes, including the mishandling of evidence; and refusal to display police identification either when operating (for example, concealing or not wearing the identifying number on a riot-policeman’s uniform), or when so requested.

What makes the frequency and gravity of abuses even more concerning is that very few cases among the ones reported result in the police being held in some way accountable. This remains so even when the persons claiming that they have been abused have a relatively high public profile, such as journalists, or there is a great number of available witnesses (such as during a demonstration), or there is indisputable visual evidence of the incident (such as photographs or video footage).

Amnesty International has documented allegations of abuse of police powers, including ill-treatment, violence and torture, such as beatings, falanga (beating or whipping the soles of the feet), rape with a truncheon, and use of an electric shock device. This documentation is included in reports that were shared with the Greek authorities and governments.[4]

Amnesty International research

We spoke with Gavriil Sakellaridis, who heads the Greek Section of the international organisation, and asked for his view of the situation. “Amnesty International in Greece,” Sakellaridis told us, “has been systematically researching the issue of arbitrary and excessive use of force or ill-treatment by law enforcement officials. We have published three reports in the recent past, the last of which was in 2014, as well as numerous statements. Reported serious incidents, particularly against refugees and migrants, continued this year, including many allegations of ill-treatment of refugees and migrants by the coastguard in the port of Patras and the continuing practice of push-backs in Evros river. These reported incidents illustrate that the culture of impunity persists.”

“Another recent incident,” Sakellaridis went on “where audio visual material shows police misuse of force is the case of LGBTI activist Zak Kostopoulos, who died after being violently attacked by a crowd of people, after being perceived as a thief of a jewellery shop. Published testimonies of eye-witnesses in the Greek media support further the audio-visual material. Amnesty International’s research shows that systemic failings leading to impunity for law enforcement officials committing human rights violations persist. These include: the failure by the police or judicial authorities to conduct prompt, thorough, effective and impartial investigations and to bring perpetrators to justice; and the failure to guarantee the right to an effective remedy. The lack of accountability is one of the major factors that lead to the on-going human rights violations by law enforcement officials”.

Licence to kill?

The impression of less than satisfactory processes to ensure police accountability is justified if one considers even the most serious offences committed by officers. To cite only some of the most widely publicised unlawful killings by the Hellenic Police – and, therefore, ones where it would be reasonable to expect public pressure to result in justice being served:

–   in November 1980 twenty-one-year-old worker Stamatina Kanelopoulou and twenty-six-year-old law student Iakovos Koumis were beaten to death by riot police, during the march commemorating the 1973 Polytechnic uprising against the junta;

–  in November 1985, fifteen-year-old student Michalis Kaltezas was shot in the back and killed by a police officer, again after the Polytechnic commemoration march;

–  in January 1991, twenty-five-year-old Turkish refugee Suleiman Akar died from what the coroner determined were severe injuries resulting from beatings, after being detained by the police for eight days on suspicion of peddling drugs;

–  in October 1998, seventeen-year-old Serbian student Marko Bulatovic, while on a school trip to Greece, was shot at close range and killed by a police officer, after he was mistakenly identified as a pick-pocket;

–  in December 2003, twenty-two-year-old amateur footballer Iraklis Marangakis was shot in the head and killed by a police officer, after he failed to stop at a police check-point while driving;

–  in December 2008, fifteen-year-old student Alexandros Grigoropoulos was shot and killed by a police officer, while on an evening out with his friends.

The officers who beat Kanellopoulou and Koumis to death were never identified. Athanasios Melistas, the officer who killed Kaltezas, was tried and sentenced to two and a half years imprisonment; the sentence was suspended, then the conviction was overturned on appeal. The officers responsible for Akar’s death were cleared of wrongdoing in an internal hearing and were not prosecuted. Kyriakos Vandoulis, the officer who killed Bulatovic, was tried and sentenced to twenty-seven months imprisonment; the sentence was suspended. Yiorgos Dimitrakakis, the officer who killed Marangakis, was tried and sentenced to life imprisonment, but on appeal his sentence was commuted to five and a half years.

The only case to date in which an officer charged with the murder of a civilian was punished to the full extent of the law has been that of Epaminondas Korkoneas, murderer of Grigoropoulos, who was sentenced to life imprisonment. The case, however, is currently being heard by the Court of Appeals, and it would perhaps be important to remember that the murder of the fifteen-year-old student was followed by massive social unrest and riots, in which Athens burned for weeks.

No evidence discovered

If convictions are infrequent and sentences lenient where there are grave charges, such as murder, then for lesser – though still very serious – cases of alleged violence, the possibility of the police being held accountable is even more doubtful.

In June 2011, journalist Manolis Kypreos was reporting on a demonstration against austerity measures introduced by the government. According to his own account, when he observed riot police launching tear-gas and attacking with batons against peaceful protesters, he protested to the commander of a riot-police platoon. The officer dismissed him. Moments later, a flash-bang grenade landed at his feet. He suffered permanent loss of his hearing, and has since been suffering from vertigo and related disabilities affecting his sense of orientation and balance.

In April 2012, Marios Lolos, a photojournalist and chairman of the Greek Union of Photojournalists at the time, suffered a skull fracture from, according to his and several bystanders’ accounts, a police baton. He was hospitalised and underwent emergency surgery. Those present also alleged that the officer who struck Lolos had turned his baton upside down, so as to strike with the handle, thus inflicting more damage. This practice has also been reported in other cases of alleged police violence.

In November 2014, Dimitris Liakos, a photojournalist, was covering a demonstration at the Athens Polytechnic, which involved clashes between students and riot police. According to his account, while he was photographing police beating students who were already face-down on the ground and handcuffed, he was himself hit on the head with a baton.

These high-profile cases involving journalists were widely publicised. They were protested by press unions and human rights groups. Internal disciplinary inquests were called for. But as time passed and the news-cycle shifted, nothing was heard about them. We requested information from the Hellenic Police on the findings of the inquests, and in each of the three cases got an identical answer: “The case was archived, as no evidence was discovered to establish the commission of a disciplinary offence by a police officer.”

So, unfortunately, it is perhaps unsurprising that we got the exact same answer from the police regarding cases that involved not journalists covering protests, but demonstrators themselves, such as Yiannis Kafkas. In May 2011, a peaceful demonstration was broken up by riot police in what the demonstrators have described as an unprovoked attack with tear-gas and police batons. Kafkas, a post-graduate student, was beaten on his body and his head. He and eyewitnesses have reported that he was hit on the head with a portable fire-extinguisher. His head injury was so severe that he fell into a coma.

Having undergone emergency surgery, he spent ten days in intensive care and another ten in the neurosurgery clinic. A hospital doctor who operated on Kafkas described his situation when he was brought in as “close to death”. Again, “the case was archived” by the police. Again, “the case was archived” by the police.

Trial and error

Of course, cases of police violence do reach the courts. But even when judges in principle accept the fact that violence has been perpetrated, in the face of overwhelming evidence in the form of photographs or video footage recording the incidents, they seem reluctant to convict or to pass sentences that might serve as any kind of deterrent.

A most striking example is the case of photojournalist Tatiana Bolari, who was punched squarely in the face by an officer of the riot police, as she was covering a demonstration in October 2011. The police were pushing the photojournalists back with their shields. When Bolari complained that they could not do their job, she was punched. Her head violently swinging back from the force of the blow, with the policeman’s hand suspended in mid air, was captured on camera by other photographers.[5] Still, the policeman was given an eight-month suspended sentence, which was reduced to three on appeal. He was acquitted of the charge of breach of duty.

In May 2008, Nikos Sakellion, a twenty-four-year-old expatriate Greek from Russia, who was in Athens on holiday, died while four police officers were attempting to arrest him. The officers maintained that he suddenly collapsed and they called an ambulance. During the autopsy, at the morgue, a bag of heroin was found in the dead man’s throat.

Dissatisfied with the police’s account of the incident, Sakellion’s father plastered posters around the area where he died, requesting information from anyone that might have witnessed the incident. An eyewitness came forward, who claimed to have seen everything from his window. He recounted that the officers beat the man violently, after having handcuffed him, mainly on the back of his head. He even filmed part of the incident with his mobile phone.

Despite eyewitness testimony being heard in court, all officers involved were acquitted. The doctor who performed an emergency tracheostomy in the ambulance testified that there was no “bag of heroin” in the victim’s throat.

On December 6, 2009, during the march commemorating the first anniversary of the murder of Alexis Grigoropoulos, a policeman from DELTA Team, a motorised police unit that has since been disbanded, was captured on video driving into the crowd.[6] Sixty-one-year old Aggeliki Koutsoumbou, a mathematics teacher and political activist, was seriously injured. She had to be hospitalised for skull, ribs and collarbone fractures, and has experienced recurring hearing and balance problems from the beating that followed. According to those present, when they tried to help her, they were also attacked and beaten by police. A doctor suffered permanent damage to his arm from the beatings, while he was trying to give her first aid. In March 2012, the state prosecutor dismissed Koutsoumbou’s lawsuit against the police. The policeman in question was tried for involuntary bodily harm, the court essentially accepting the police’s account that this was a “traffic accident”. He was given a twelve-month suspended sentence.

In June 2011, the police attacked the huge anti-austerity demonstrations that were taking place in front of the Greek Parliament, launching thousands of tear-gas canisters onto the crowds, and even inside the Syntagma metro station, where demonstrators had been trying to find refuge, as well as on the improvised infirmary, where volunteer doctors were giving first aid to the injured. We, the authors of this article, were present during the attack, as we were tasked with covering the demonstration at the time, so apart from numerous eye-witness accounts that have since been published, we can also personally attest to the brutality with which police beat demonstrators, even chasing them into apartment buildings and the streets of nearby Plaka. We left when it became absolutely impossible to breathe, and to this day we consider ourselves very lucky to have escaped unharmed.

For the incidents of June 2011, there were several different lawsuits filed against the police by members of the public, and also one filed by Alexis Tsipras, who was not Prime Minister at the time, but still the leader of a small party. The lawsuits were considered together, in light of a great volume of evidence, including photographs, video footage, and testimony from those injured in the attack. Eighteen police officers were finally brought to trial last summer. They were all acquitted.

Leniency escalating abuse

It would not be unreasonable to suppose that a failure to impose penalties that serve as a deterrent, not only exacerbates the climate of apathy towards excessive and unprovoked police violence, but also may allow a specific officer to continue to abuse citizens, having got away with illegal violence before. And facts do prove that such a supposition is justified.

Police using tear gas on protesters against US-led airstrikes in Syria, April,2018. Eurokinissi/Press Association. All rights reserved.

In December 2001, during a routine vehicle check, police officers severely beat up at least two persons. According to the account of one of the victims, Panayiotis Galotskin, whose case was eventually vindicated by the European Court of Human Rights,[7] the police suddenly turned on an acquaintance of his, a passer-by, who had simply wanted to know what all the fuss was about, and began to punch him and kick him.[8] They then burst into a nearby cafeteria, where Galotskin had meanwhile been visiting the toilet, and beat him up with a pool cue. He was subsequently hospitalised.

Galotskin was charged with attacking the officers and freeing a prisoner (his acquaintance). He was acquitted in court, but despite that fact, the officers involved never faced any consequences for their actions: they were cleared in the internal inquest, and they were acquitted in the lawsuit Galotskin filed against them.

Five years later, on November 17, 2006, after another march in memory of the Polytechnic uprising had finished and everything was quiet, Cypriot college student Avgoustinos Dimitriou was walking in Thessaloniki. Dimitriou was totally unrelated to the earlier march and was just taking a stroll. He was suddenly attacked by police officers in plain clothes who began to savagely beat him with their fists. Not knowing that the men attacking him were police, he called to uniformed officers who were standing a little further away for help. Instead of helping him, they handcuffed him, and the beating continued. The violence was prolonged and extreme, and, as it later turned out, took place under the eyes of the Director of Police in Thessaloniki, who did not stop it. The violence was prolonged and extreme, and, as it later turned out, took place under the eyes of the Director of Police in Thessaloniki, who did not stop it.

Despite the incident being captured on video,[9] leaving no doubt about the circumstances of the attack, the police officially insisted that the student had injured himself by tripping and falling into a planter box.

Dimitriou was hospitalised for eleven days and has since stated that he has been facing serious psychological problems as a result of the attack. A civil court later found in favour of Dimitriou and awarded him a 300,000 euro compensation.

Eight officers were brought to trial. One of them had also been a participant in the beating of Galotskin, five years earlier, for which he had been cleared. Despite this indication of systematic abuse, the court was lenient for yet another time. Six officers were acquitted on appeal, and two were given prison sentences of two and a half years. The court suspended the sentences.

An antifascist motorcade, “State Security” and bodily harm

The Greek Police have often been accused of racially motivated ill-treatment. Such accusations have, on occasion, crossed the country’s borders.

In May 2012, Indian university professor Shailendra Kumar Rai, who had been invited to lecture at Athens University of Economics and Business, was arrested during a police crackdown on illegal street vendors, who are mostly immigrants.

In July 2012, an American tourist, Christian Ukwuorji was detained during a police anti-immigrant “sweep operation”, and claimed to have been beaten until he lost consciousness. After that incident, the State Department published a travel warning that Americans could face discrimination by the Greek Police.

In January 2013, Korean tourist Hyun Young Jung was also detained in a “sweep operation” and maintained he was beaten both during his arrest and at the police station. Commenting for a BBC report and apparently confident that he was not saying anything problematic, a police representative at the time stated that anyone who looks foreign can be stopped.[10] A police representative at the time stated that anyone who looks foreign can be stopped.

Unfortunately, such xenophobic or racist motivations are not accidental. On the contrary, they appear to be connected to sympathies for far-right ideologies that run much deeper in the Greek Police.

On September 30, 2012, an antifascist motorcade demonstration was organised to protest the repeated racist violence against immigrants, perpetrated by fascist gangs, members or affiliates of Golden Dawn, the notorious neo-Nazi party that had just gained entry to the Greek Parliament. The leadership as well as numerous members of Golden Dawn are currently on trial, charged with constituting a “criminal organization”. The latest such incident at the time was a violent attack on the premises of the Tanzanian Community in Athens, six days earlier. A press release by the Hellenic Union for Human Rights, and other anti-racism watchdogs, described the attackers as “a group of about eighty Golden Dawn members”.[11]

According to the protesters, motorised police were following them and harassing them all along. After an altercation between the protesters and a small group of passers-by that included Golden Dawn members, the police suddenly attacked the motorcade, using flash-bang grenades and tear gas. They arrested fifteen of the demonstrators, and beat them with batons while handcuffed. A protester stated that police officers were stepping on his chest, causing him serious difficulty to breathe. Another said he was hit with a taser in his spine.

The fifteen detainees, according to their allegations, were then transported to the Attica General Police Directorate and were told to stay in a corridor outside the offices of the Directorate informally known as “State Security”. Formally the Directorate for Regime Protection, “State Security” is responsible for various surveillance operations and usually collaborates closely with the Antiterrorist Division.

They were to remain there until they gave a statement to the police, without being allowed access to a lawyer. Officers of the police unit that made the arrests were also to give statements, and they were allowed to stay in the same space. According to accounts, the “State Security” officers, who were at that point responsible for handling the detainees, then withdrew to their offices, and only emerged occasionally to tell everyone to “keep it down”.

The protesters maintain that while at the Police Headquarters they were beaten again. They claim that members of the arresting police unit, as well as a few others from the Police Special Forces that wondered in, then proceeded to put cigarettes out on them, shine flashlights and laser pointers in their eyes, spit on them, slap them, strip search them in plain view, all the while humiliating them and threatening them that they were going to kill their families. They were all denied water, and the only way to drink some was when they were allowed, after much taunting, to use the toilet. They were also denied sleep all through the night. They did not see a lawyer until the following day, almost twenty hours after their arrest.

Pictures of the detainees after their release on bail confirmed the presence of serious injuries, including a mark from a taser. The accusations against the police were widely publicised when The Guardian published a report.[12] The Minister of Public Order at the time, Nikos Dendias, denied the allegations in a speech in Parliament, and threatened the Guardian with a lawsuit, which he never filed. Forensic reports subsequently confirmed the injuries.

After a lawsuit filed by the fifteen, the Internal Affairs Division investigated the allegations, and some of the officers were positively identified. The public prosecutor decided to charge the officers with a misdemeanour charge of bodily harm. Only one officer is charged with torture, again as a misdemeanour and not a felony. The officers of “State Security” that had the detainees in custody were not charged with a crime. The lawyers of the fifteen argue that the “State Security” officers were the designated custodians and should have been charged with failing to protect the detainees.

We again requested information from the police on the findings of the internal disciplinary inquest – this time regarding the torture allegations. They replied: “After the sworn administrative review was concluded, it was tried by the General Police Director of Attica, and was by his decision archived, as no responsibility by police officers was determined, without prejudice to the provisions of paragraph 1 of article 49 of Presidential Decree 120/2008, concerning the repetition of the disciplinary trial in the case that a verdict of conviction is issued in the penal trial”. To translate, the police say that they determined no officer was responsible, but they are aware that they are required by law to reopen disciplinary proceedings if the officers are found guilty in court.

“Six years on,” Marina Daliani, a lawyer representing some of the protesters, told us “they are still waiting for their lawsuit against their torturers to be tried by a court of first instance, while the police officers involved have already been cleared of any disciplinary responsibility for the incident. Meanwhile, the ECHR continues to censure Greece for its inefficient prevention of torture and the impunity of the perpetrators. Incidents of police violence and corruption are increasing, and nobody feels surprised any more when they are publicized”.

Both the trial of the police officers and the trial of the protesters are on-going, with the next court dates upcoming in November.

The group of people that was involved in the altercation with the antifascists that night was never arrested. Two persons from the group subsequently became witnesses against the protesters, claiming they were just ordinary citizens out on a stroll, when the “anarchists” attacked them. Their statements to the police were instrumental in the state prosecution against the fifteen protesters: the charges were upgraded to include attempted grievous bodily harm, a felony. Both “ordinary citizens” are today defendants in the on-going Golden Dawn “criminal organization” trial. Both were also convicted, in another case, for arson against a bar owned by immigrants in the Agios Panteleimonas area.

Some of the fifteen protesters have also claimed that during the time they spent under arrest at Police Headquarters, the officers who tortured them were bragging about being members of Golden Dawn, and photographed them with their mobile phones in order to put their pictures on the Internet – the implication being that their faces would then be known to Golden Dawn gangs.

A family affair

The issue of the ties between Greek Police and Golden Dawn has been hotly debated ever since the neo-Nazi party’s appeal started rising in 2010 – but has been investigated, albeit by very few people, for a lot longer.[13]

After a notorious Golden Dawn attack, in 1998, which left student Dimitris Kousouris – today a professor in Germany – in a coma due to grave head injuries, the main perpetrator, Antonis Androutsopoulos – who was later convicted of attempted murder – remained a fugitive for six years. Michalis Chrysochoidis, Minister of Public Order at the time, formed a special police task force in spring 1998 with the mission of capturing Androutsopoulos, who was then Golden Dawn’s deputy leader and went by the nickname “Periandros”. Nothing came of the special task force’s efforts, and the fugitive finally surrendered on his own.

In April 2004, Ta Nea newspaper published classified documents by the special police task force, where it was claimed that the investigation into Androutsopoulos’s whereabouts was “sabotaged from within”. The documents further revealed that some elements from within the police were supplying Golden Dawn with radios and batons during popular demonstrations, in order for them to strike against “leftists and anarchists”.[14]

Ties between the police and Golden Dawn were again up for public debate in 2008, when Golden Dawn members attacked an anti-racist demonstration, stabbing protesters, and then were seen to retreat behind the lines of riot police, who protected them.[15]

After video footage emerged that showed riot police providing shelter for far-right extremists, during a demonstration in 2011, by herding them into the grounds of the Greek Parliament,[16] even the vice-chairman of the Police Employees Union of Attica, Nikos Karadimas, had to admit that “it is true that in the Police Force there are many who sympathize with the far-right”. He went on to say: “In some units they may be up to 20%”.[17] Enquiring about the sheltering of far-right extremists on parliament grounds sometime later, we requested information from the police on the results of the internal disciplinary inquest. Unsurprisingly, we were told that, “the case was archived, as no evidence was discovered to establish the commission of a disciplinary offence by a police officer”.

Particularly during the years of the Greek crisis, as Golden Dawn was becoming a law unto itself in certain areas of Athens, the police’s willingness to investigate mounting racist attacks against immigrants was questioned on many occasions.[18] In a most characteristic incident, on the day after the Golden Dawn attack on the Tanzanian Community premises that we mentioned earlier, Yianna Kourtovic, a well-known lawyer, responded to an invitation by members of the community and went to the Aghios Pandeleimonas police station, where an investigation into the previous night’s attack had begun.

According to her account, members of Golden Dawn were also present. “Everyone, both the ones who were identified and the ones doing the identifying, were taken to the station,” Kourtovic stated at the time. “But when I arrived, I found the accusers on the bench where the accused normally sit, and the accused outside the station, laughing with the police officers. In the station, while I was not there, as soon as one immigrant had filed a lawsuit, they told him he was to be detained, and pressured him to withdraw the complaint and the identification”.[19] While all this was going on, members of Golden Dawn were freely roaming the offices of the police station. More of them gathered outside the station and started shouting and threatening. Platoons of riot police then arrived, but stood around chatting with the Golden Dawn members. As Ms Kourtovic tried to leave the police station, she was harassed in the presence of the police. While all this was going on, members of Golden Dawn were freely roaming the offices of the police station.

After the murder of Pavlos Fyssas by Golden Dawn member Dimitris Roupakias, in September 2013, an investigation was launched by the Internal Affairs Division into issues of “corruption”, covering the whole of the police force, and including racially motivated and discriminatory abuses of power. The investigation resulted, a month later, in fifteen arrests of officers, ten of which were determined to have had “direct or indirect” connections to Golden Dawn, and concluded that there are “no ‘nuclei’ or (non-transparent) ‘factions’ or extra-constitutional poles in the Hellenic Police, which as a whole is a pillar of the democratic order”.[20]

Protestors marking 4th anniversary of murder of Pavlos Fyssas by a supporter of Greek ultra-right Golden Dawn party clash with anti-riot police, September, 2017. Marios Lolos/Press Associaition. All rights reserved.

Lawyers representing the victims of Golden Dawn in the on-going “criminal organisation” trial had criticised the Internal Affairs investigation, calling it a “parody”. They pointed out that just by examining media reports, the officers that had “direct or indirect connections” to Golden Dawn (through, for example, being implicated in criminal investigations, or through the police’s own public announcements) were at least three times as many. In addition, they maintained, the investigation failed to examine the systemic ties between the police and Golden Dawn, as evidenced in the implication of officers in higher positions, such as commanders of police precincts.[21]

Thanassis Kampayiannis, one of the lawyers at the trial, who is representing Egyptian fishermen attacked by Golden Dawn, told us :

“the investigation of relations between Golden Dawn and Greek Police has turned into a cover-up. At a time when the immunity enjoyed by the members of this criminal organisation has been manifestly shown at the Golden Dawn trial, there are still no penal or disciplinary responsibilities for those who are to blame.

“ The findings of the Internal Affairs investigation during the ministry of Nikos Dendias was a parody. However, the approach taken by the new government, led by SYRIZA, was also an unpleasant surprise. Not only were ministers unwilling to touch the abscess of the ties between Golden Dawn and the police, but Minister Nikos Toskas reached the point of attacking his predecessor, Nikos Dendias, in a statement saying that there was a “hunt against the police” and a “huge mistake”. The continuity between the state, the fascist deep state and Golden Dawn is still, unfortunately, the rule.”

Photoshop skills

The question why Greek governments have not been doing more to address the problem of abuse of police powers and to increase police accountability is a pressing one. Ministers responsible for the police have through the years appeared more willing to absolve the police of any wrongdoing than to seriously investigate claims of brutality – as is evidenced by the following infamous incident:

On February 1, 2013, four people were arrested for a double armed robbery. During their attempt to escape, they took a hostage with them, but they released him unharmed when their getaway van was blocked.

On the next day, the police published their photographs on its website. The photographs were very obviously and crudely altered with some image editing software. After persistent questions by journalists and a veritable storm in social media, the police published the original photos, which showed the faces of those arrested full of blood, bruises and swelling.

Three of the four claimed, through their families and lawyers, that they had been tortured during their detention. Forensic reports confirmed the injuries, and the police conducted an internal investigation, which concluded that they had resulted from the struggle during the arrest. [22]

The four did not file lawsuits, citing ideological reasons – meaning their anarchist convictions. It was largely for those convictions that along with armed robbery and other charges, they were also charged with participating in a terrorist organisation.

When the Minister of Public Order at the time, Nikos Dendias, was asked during a TV interview why the pictures had been altered, he replied: “I asked about it, too, like you, like any reasonable person, why was this done? Why were the photographs published? So that there could be an identification, so that there could be information about hide-outs. Because if there was no photoshop, so that they could resemble the image that the average person has, then the job of publishing the photographs would not have been done.” [23]

The Minister’s reply could be interpreted as saying that the pictures were altered because the faces of those arrested were so disfigured from the beatings that they were not recognizable for identification purposes. Though he was not as adamant in his denials of wrongdoing by the police as he had been in the case of the antifascist motorcade the previous year, he did repeat the police’s contention that the injuries were sustained during the arrest. He also said that the four were heavily armed terrorists, and that if terrorism was not dealt with, then there was no hope for Greece’s economic recovery.

In the event, both the Minister’s premature verdict and the internal police inquiry were disproved during the trial. The four were not convicted of terrorism, with the public prosecutor himself saying that there was “no evidence” of participation in a terrorist group, and that “a crime with an ideological or political motive does not necessarily mean terrorist action”. [24] But he also asked the court to consider the conduct of the accused during their arrest as a mitigating factor, because “the hostage related the dialogue between the accused in the van, according to which they decided not to use their weapons in order not to endanger the life of the hostage, and despite having a tactical advantage, such as heavy weapons and a hostage, they did not use it. As to the charge of resisting arrest, it would be unreasonable to accept that the accused surrendered their option for armed attack while they had the advantage, but they decided to do so while they were being arrested.”

They were all acquitted of resisting arrest. Nevertheless, no inquiry was launched – neither was the disciplinary inquest reopened – into the causes of the injuries they suffered while in custody.

The responsible Ministry of Public Order and Citizen Protection has through the years demonstrated little interest in questioning the procedures through which the police seem to never find any evidence of wrongdoing among their peers. This remains true to a large extent today, even though SYRIZA had been very vocal about the issue while in opposition, with one notable exception: the creation of a new “mechanism” for investigating complaints, as part of the Ombudsman’s office, which is an independent authority for mitigation in differences between citizens and public administration.

The so-called “National Mechanism for the Investigation of Incidents of Abuse”, which was launched in 2016, allows the Ombudsman to intervene in internal disciplinary proceedings in various institutions, including the police. Effectively, the Ombudsman can halt the disciplinary proceedings until they conduct their own independent investigation into allegations of abuse. They have the power to request documents and hear testimony from involved persons, which they can use to produce an independent report. Upon submission of the Ombudsman’s report, the disciplinary inquest resumes and must take it into account without diverging from it, except by providing a “specifically justified reason”. The Ombudsman also has the power to request a reevaluation of findings in such proceedings, can make recommendations to ministers, and can forward its findings to state prosecutors when they determine that there is evidence of criminal activity. Finally, in cases where the European Court of Human Rights finds Greece in violation of its obligation to conduct effective investigations, the Ombudsman has the power to request that disciplinary inquests be reopened.

A portable transceiver

In the last fifteen years, the European Court of Human Rights has found against Greece in numerous cases concerning violations of article 2 (right to life) and 3 (prohibition of torture and degrading treatment) of the European Convention on Human Rights.

These are, obviously, only the cases where the people affected had both the determination and the resources to see a rather difficult process through, and also where the strict ECHR standards for admissibility could be met. Depending on whether one only includes torture as legally defined or also varying degrees of degrading treatment in the more general sense ­– including conditions of detention in police stations, refusal of access to medical attention, etc.—the number of these cases ranges between thirteen and over one hundred.

The most recent such case that was decided by the ECHR, in 2018, concerned two young men – one of them a minor at the time – who were arrested for traffic violations in 2002, in separate incidents. Once taken to a police station, they were beaten up. Then, a police officer produced a device for delivering electric shocks and tortured the detainees. During the administrative inquiry that followed, the officer’s superiors decided to archive the case with respect to the allegation of using an electric shock device, and found only that he carried and used during the performance of his duties a “portable transceiver” without the prior permission of the Ministry of Transport and Telecommunications. He was fined 100 euros. The officer was subsequently promoted, and left the service in 2010.

After a long series of delays and postponements, the officer was put on trial and convicted in 2011, receiving a sentence of six years imprisonment. On appeal, the sentence was reduced to five years and converted to a pecuniary penalty of five euros per day of sentence. Because the court took into consideration the officer’s financial difficulties, it decided that the amount could be paid in thirty-six instalments.

The ECHR found that the process followed by the Greek authorities failed to provide a deterrent for the officer or other agents of the state, so that they may not commit such acts in the future. It awarded 26.000 euros in moral damages to each of the two victims.[25]

The thirteen cases against Greece involving violations of articles 2 and 3, collectively known under the leading case title “Makaratzis v. Greece”,[26] were discussed in a meeting of the Committee of Ministers of the Council of Europe, in September 2018.[27] The Committee has placed these cases under “enhanced supervision”, particularly with regard to the possibility of reopening disciplinary inquests under the new Ombudsman “mechanism”. The Ombudsman has requested the re-evaluation of one case, so far.

It is, however, crucial to note that although this new “mechanism” is an undoubtedly positive development, it is at best a means of applying pressure to relevant authorities, and not a definitive measure – which is perhaps why Gavriil Sakellaridis told us that “Amnesty International is deeply concerned that although some steps have been taken to address impunity, such as the creation of a police complaints mechanism, more needs to be done”.


To our question on how the Ombudsman’s findings would be binding or could be enforced on the police, the Press Office replied that they are “obliged to comply”. This does little to counteract the view that the Ombudsman’s powers amount, in the final analysis, to a capability of making recommendations, as it has no power to actually enforce its decisions. It is still down to relevant authorities – whether the police disciplinary mechanism or the state prosecutors and the courts – to heed the Ombudsman’s recommendations and mend their ways.

“Greece consciously avoids as far as it can punishing officers of its security forces who are implicated in torture and other forms of ill-treatment,” says Panayote Dimitras, head of Greek Helsinki Monitor, an NGO that has represented eight out of the thirteen cases in the ECHR “Makaratzis v. Greece” bundle. “Even when there are convictions by the ECHR,” he told us, “a proper execution of the decision does not take place. This would mean, at least, a review of the disciplinary and penal decisions that have led to impunity, even if such actions would not result in new sentences for the perpetrators, due to the statute of limitations. A review, nevertheless, that would quash decisions or parts of decisions that led to impunity, combined with an apology to the victims, would be a very significant step in rectifying injustice”.

It seems to us that the Ombudsman’s powers are not on their own sufficient for this task—nor for preventing or substantially limiting the continuation of police abuses in the future. The police, in a democracy, is subject to elected political authority, and it is ultimately that authority which is responsible for addressing the issue of police abuses and the apparent “culture of impunity”.

With that in mind, we requested an official statement from the current minister, Olga Gerovassili. Her response, which was emailed to us via the ministry Press office, included a pledge that the manner in which the police operated in the Zak Kostopoulos incident will be thoroughly investigated and the affair will be resolved, as well as a lengthy exposition on the culpability of “some” of the media for how the incident was reported, and other thoughts on the “fascisisation” of society.

When we replied that this statement did not address our question, which was about police impunity, we were told by the press office that the Minister’s schedule would not allow her to draft a new statement. We replied again that we were willing to wait, and indeed allowed ten days for the Minister to find the time to reply. To the last of several reminders that this is an issue of the utmost importance for the Ministry, the press office replied for a final time that the Minister would not have the time for further comment.

Justice for Zak?

“We will ask to speak with the Minister, Ms Gerovassili,” one of the lawyers for Zak’s family, Anny Paparroussou told us. Her intention is to communicate to the Minister not only her concern over the conduct of the police at the scene of Zak’s death, but also their less than satisfactory, in her view, performance in the on-going investigation.

Characteristically, once Zak had been taken away in the ambulance, the arresting officers left the scene, without securing it. It is only after about an hour and a half that an officer, according to his own testimony to the prosecutor, was ordered to go back and secure the scene. In the meantime, the jewellery store owner, who had beaten up Zak, was still not in custody and was seen on video cleaning up.

“The investigation is not going very well,” says Paparroussou. “The video material from cameras of adjacent shops, which could help to retrace everything that happened, has not been collected by the police. We are told this matter is now closed. There does not seem to have been any active search for witnesses by the police – it is only some friends of the victim who are looking for them and are trying to convince them to come forward. Around fifteen people have testified, but there were over a hundred present. The prosecutor did ask the police to identify the people that appear in videos with Zak before the incident, and particularly one person who was with him before and is also seen during the beating. The police replied one day later, just one day, that they were unable to identify them”.

A great many people, including from the queer community, have expressed outrage online about the way Zak died and are demanding “justice for Zak”. Protests have been held in Athens and Brussels. At the massive anti-racist march in Berlin, on October 13, there was a block dedicated to Zak. Amnesty International, the Hellenic Union for Human Rights, and various NGOs have issued statements condemning the conduct of the police and calling for an investigation.

An internal disciplinary inquest is now under way. Several NGOs have petitioned the Ombudsman’s new “mechanism” to intervene – and they have pledged to do so. “They have no intelligible place in the philosophy of democracy.”

Still, given the Greek police’s track record, of which we here have documented merely a few most memorable instances, it would not be unreasonable to suspect that the officers of the law and the rule of law will continue on their separate ways.

“Part of the reason,” Mark Greif writes, “police seem at present unreformable is that they have no intelligible place in the philosophy of democracy”.[28]

In Greece at least, this certainly has a ring of truth.

Protesters opposing planned changes to Greek strike laws and rampant real estate auctions clash with police outside parliament, Athens, January 12, 2018. Angelos Tzortzinis/Press Association. All rights reserved.

[1] Video footage is available from SKAI TV here, in a news report billed as “attempted robbery”.

[2] Video footage available via Efimerida ton Syntakton, here .

[3] Statement made during live interview here on Antenna TV. Video available online (in Greek).

[4] See Amnesty International, “Police Violence in Greece. Not just ‘Isolated Incidents’,” report, 2012, available online (in English) here; “A Law Unto Themselves. A Culture of Abuse and Impunity in the Greek Police,” report, 2014, available online (in English) here.

[5] A photo by Reuters/Yannis Behrakis is available to view here.

[6] A clip from the video footage is available to view here.

[7] See “Case of Galotskin v. Greece” (Application no. 2945/07), 14.04.2010, available online (in English) here.

[8] The victim of this abuse was also vindicated by the ECHR. See “Case of Zelilof v. Greece” (Application no. 17060/03), 24.08.2007, available online (in English) here .

[9] A part of the video footage is available here and here.

[10] See Chloe Chadjimatheou, “The tourists held by Greek police as illegal migrants,” BBC News, January 10, 2013, available online here.

[11] See Hellenic Union for Human Rights, “Violent attack by Golden Dawn,” Press release, September 26, 2012, available online (in Greek) here.

[12] See Maria Margaronis, “Greek anti-fascist protesters ‘tortured by police’ after Golden Dawn clash,” The Guardian, October 9, 2012, available online here.

[13] For an introduction to the issue, see the article by the investigative team “Ios”, which over the years has revealed a lot of what we know about Golden Dawn: “The Blackshirts of the Hellenic Police” [Oi melanohitones tis ELAS], Eleftherotypia, February 10, 2008. Available online (in Greek).

[14] See Areti Athanassiou, “Police were covering for ‘Periandros’,” Ta Nea, April 17, 2004, available online (in Greek) here.

[15] “The Blackshirts of the Hellenic Police”, ibid.

[16] Part of the footage is available to view here.

[17] See Stelios Vradelis, “The intimate relations between Hellenic Police and Golden Dawn have surfaced” [Stin epifaneia oi sheseis storgis EL.AS.-Hrysis Avgis], Ta Nea, July 1, 2011, available online (in Greek) here.

[18] See Amnesty International, Public Statement, October 29, 2012, available online (in Greek) here.

[19] See “Golden Dawn Attack on Immigrants and lawyer Ioanna Kourtovic” [Epithesi Hrysavgiton se metanastes kai sti dikigoro Ioanna Kourtovic],, September 27, 2012,

[20] The findings of the investigation are no longer available on the Hellenic Police website, but they are available (in Greek) here.

[21] The statement is available (in Greek) here.

[22] Statements by the Commander of the Internal Affairs Service of the Hellenic Police, February 8, 2013, available online (in Greek) here.

[23] Ministry of Public Order and Protection of the Citizen, Press Release, Statements by the Minister on ΜEGA Channel to journalists Dimitris Kampourakis and Yiorgos Oikonomeas, February 4, 2013, available online (in Greek) here.

[24] See Mariniki Alevizopoulou, “Do you remember the guys from Velvendo?” [Thimaste ta paidia sto Velvento?], Unfollow, September 5, 2014.

[25] See “Affaire Sidiropoulos et Papakostas c. Gréce” (Requête no 33349/10), 25.04.2018, available online (in French) here .

[26] The relevant ECHR documentation is available online (in English) here: the original decision is available (in English) here.

[27] The relevant documentation is available online (in English) here.

[28] Mark Greif, “Seeing Through Police,” Verso blog, October 6, 2017, available online here.


Τα βαφτίσια της «μη Μακεδονίας»

Η Εφημερίδα των Συντακτών

Τα βαφτίσια της «μη Μακεδονίας»

Οι τρεις Μακεδονίες στο βιβλίο του Ευάγγελου Κωφού (1964), εμπειρογνώμονα του ελληνικού ΥΠΕΞ επί τρεις δεκαετίες (1963-1995)
Οι τρεις Μακεδονίες στο βιβλίο του Ευάγγελου Κωφού (1964), εμπειρογνώμονα του ελληνικού ΥΠΕΞ επί τρεις δεκαετίες (1963-1995) | E. KOFOS, «NATIONALISM AND COMMUNISM IN MACEDONIA» (Θεσ/νίκη 1964)

«Επ’ ουδεμίας ιστορικής βάσεως δυνάμεθα να στηρίξωμεν νέαν της Μακεδονίας οριοθέτησιν»

Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος (3/1/1885)

Mια απρόσμενη έκπληξη περιμένει τον καλοπροαίρετο πατριώτη που θ’ ανατρέξει στον πατέρα της ελληνικής εθνικής ιστοριογραφίας για να ελέγξει την εκατέρωθεν επιχειρηματολογία των τελευταίων ημερών περί Βορείου Μακεδονίας.

Αναφερόμαστε φυσικά στην «Ιστορία του Ελληνικού Εθνους» του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου, το πολύτομο έργο που κυκλοφόρησε μεταξύ 1860 και 1874 διαμορφώνοντας την εικόνα που οι κατοπινοί Ελληνες έχουμε -κυρίως μέσω του σχολείου- για το συλλογικό ιστορικό μας παρελθόν.

Στην πρώτη παράγραφο περί Μακεδονίας πληροφορούμαστε πως υπήρξαν δυο διαδοχικές οριοθετήσεις της αρχαίας εκείνης χώρας.

Η αρχική περιλάμβανε μόνο την ενδοχώρα της σημερινής ελληνικής Δυτικής Μακεδονίας και τη νοτιοδυτική ΠΓΔΜ, δίχως να φτάνει καν μέχρι τη θάλασσα.

Η δεύτερη οριοθέτηση, μετά τις κατακτήσεις του Φιλίππου, είναι αυτή που καθιερώθηκε στη συνέχεια παγκοσμίως ως «Μακεδονία» −και προς βορράν έφτανε μέχρι το όρος Σκάρδος (Σαρ Πλάνινα), τα σύνορα δηλαδή ΠΓΔΜ και Κοσσυφοπεδίου.

Επί λέξει:

«Επί Φιλίππου η Μακεδονία έλαβεν έκτασιν μεγάλην, η δε αρχαιοτέρα Μακεδονία ήτο πολύ μικροτέρα. Η αρχαία μικρά αύτη Μακεδονία δεν έφθανεν, ως βραδύτερον, μέχρι του Θερμαϊκού κόλπου, αλλά περιωρίζετο εις τας περί τον άνω Αλιάκμονα και τον άνω Εριγώνα χώρας […]. Και ούτος μεν ήτο ο πυρήν της Μακεδονίας. Η δε ευρυτέρα χώρα εις ην μετεδόθη βραδύτερον το όνομα εκείνο, καίτοι ορεινή ούσα και διατεμνομένη υπό πολλών πλαγίων κλάδων του Σκάρδου όρους, περιλαμβάνει τρία μεσόγεια πεδία. Εκ τούτων το βορειότατον είναι το πεδίον το σήμερον καλούμενον Τέτοβο ή Καλκάνδερε» (εκδ. Γαλαξία, τ.6ος, Αθήνα 1969, σ.7).

Πώς ταιριάζουν όλα αυτά με το εθνικό δόγμα των τελευταίων δυόμισι δεκαετιών, που κυριάρχησε στη χώρα μας μετά το 1992 και σύμφωνα με το οποίο οι βόρειοι γείτονές μας «δεν δικαιούνται» να θεωρούν τη χώρα τους τμήμα -έστω- της Μακεδονίας;

Η απάντηση είναι πολύ απλή: δεν ταιριάζουν! Οπως θα δούμε στο σημερινό αφιέρωμα, το θεώρημα που θέλει την επικράτεια της νυν ΠΓΔΜ (και οσονούπω Βόρειας Μακεδονίας) εκτός μακεδονικού χώρου δεν υπήρξε κάποια επιστημονική αλήθεια αλλά μια αυθαίρετη κατασκευή του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών εν έτει 1884, με καθαρά πρακτικό σκοπό: τη νοερή αποκοπή των βορειότερων (ουδόλως ελληνικών) μακεδονικών εδαφών από τα νοτιότερα, όπου υπήρχε αξιόλογη ελληνική παρουσία ή επιρροή, προκειμένου ν’ αποφευχθεί η κοινή πολιτική εξέλιξή τους προς ανεπιθύμητες κατευθύνσεις.

Το ιδεολόγημα αυτό δεν έγινε τότε καθολικά δεκτό από τους ελληνικούς κύκλους που διαχειρίζονταν το Μακεδονικό, απορρίφθηκε δε κατηγορηματικά από τον ίδιο τον Παπαρρηγόπουλο, με τη διττή ιδιότητά του ως εθνικού ιστορικού και προέδρου του «Συλλόγου προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων» (της τότε ελληνικής μυστικής υπηρεσίας στον οθωμανικό χώρο).

Ανασύρθηκε όμως από τη ναφθαλίνη επί Σαμαρά για να επιβληθεί σε μια παραζαλισμένη κοινή γνώμη, μέσα στο κλίμα εθνικιστικής υστερίας του 1992-1994, σαν εξ αποκαλύψεως αλήθεια.

Αρχαίοι και νεότεροι

Η οριοθέτηση που επικαλείται στην «Ιστορία» του ο Παπαρρηγόπουλος δεν ήταν καινούργια.

Πηγή του ίδιου και των συγχρόνων του αποτελούσαν οι μεγάλοι γεωγράφοι της αρχαιότητας:

  • Ο Στράβων (1ος αι. μ.Χ.) περιγράφει ως βόρειο σύνορο της Μακεδονίας τη νοητή γραμμή Σκάρδου – Ορβήλου [σημ. Πιρίν] – Ροδόπης (Strabonis Geographica, Βερολίνο 1852, τ.Α΄, σ.376-7).
  • Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος (2ος αι. μ.Χ.) ως όριο Μακεδονίας – Ιλλυρίδας – Ανω Μοισίας αναφέρει κι αυτός τον Σκάρδο (Claudii Ptolemaei Geographia, Λειψία 1843, τ.Α΄, σ.192-3, 132-3 & 180-1).
  • Ο Παυσανίας, επίσης του 2ου αιώνα, δεν ασχολήθηκε πάλι καθόλου με τη Μακεδονία. Το δεκάτομο έργο του «Ελλάδος περιήγησις» αφορά μόνο την Πελοπόννησο και τη σημερινή Στερεά.

Οπως ήταν αναμενόμενο, η παράδοση αυτή καθόρισε την οριοθέτηση της Μακεδονίας και στα νεότερα χρόνια, όταν η ευρωπαϊκή διανόηση ανακάλυψε ξανά την αρχαιότητα και τις ιστορικές ονομασίες των περιοχών της «Ευρωπαϊκής Τουρκίας».

Υπενθυμίζουμε πως ο γεωγραφικός όρος «Μακεδονία» στα βυζαντινά χρόνια είχε μετακομίσει στην Ανατολική Θράκη (πατρίδα, μεταξύ άλλων, των Αρμενίων αυτοκρατόρων της «Μακεδονικής δυναστείας»), ενώ στη διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εξαφανίστηκε εντελώς από το επίσημο λεξιλόγιο.

Το εθνολογικό μωσαϊκό της οθωμανικής Μακεδονίας, σύμφωνα με τον Βούλγαρο σχολικό επιθεωρητή Βασίλ Κάντσοφ (1900): όλοι οι σλαβόφωνοι απεικονίζονται (με πράσινο) ως «Βούλγαροι»· με ροζ οι Τούρκοι, πορτοκαλί οι Αλβανοί, μπλε οι Ελληνες και μοβ οι Βλάχοι. DOTATION CARNEGIE, «ENQUÊTE DANS LES BALKANS» (Παρίσι 1914)
↳ Το εθνολογικό μωσαϊκό της οθωμανικής Μακεδονίας, σύμφωνα με τον Βούλγαρο σχολικό επιθεωρητή Βασίλ Κάντσοφ (1900). Κριτήριο ταξινόμησης αποτελεί η μητρική γλώσσα: όλοι οι σλαβόφωνοι απεικονίζονται (με πράσινο) ως «Βούλγαροι»· με ροζ οι Τούρκοι, πορτοκαλί οι Αλβανοί, μπλε οι Ελληνες και μοβ οι Βλάχοι. Η εδαφοποιημένη απεικόνιση υποτιμά σαφώς τους πληθυσμούς των αστικών κέντρων (κυρίως μουσουλμανικούς και δευτερευόντως ελληνικούς) προς όφελος της υπαίθρου, η γεωγραφική όμως έκταση της ελληνοφωνίας αποτυπώνεται με αξιοσημείωτη ακρίβεια

«Με το όνομα Μακεδονία», διαβάζουμε έτσι στη γαλλική Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια του ΙΘ΄ αι., «αντιλαμβανόμαστε σήμερα το κεντρικό τμήμα της Ευρωπαϊκής Τουρκίας που ορίζεται προς βορράν από το Σαρ-Νταγ [=τον Σκάρδο] και το Καρά-Νταγ, προς ανατολάς από τον Νέστο, προς νότον από το Αιγαίο πέλαγος και προς δυσμάς από μιαν ασαφή γραμμή που, υπερβαίνοντας τις λίμνες Πρέσπα και Οχρίδα, τη διαχωρίζει από την Αλβανία» (La Grande Encyclopédie, τ.22, σ.864).

Την ίδια ακριβώς οριοθέτηση ακολουθούν επίσης οι Ελληνες γεωγράφοι και ιστορικοί μέχρι τα τέλη του ΙΘ΄ αιώνα.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα:

● Ο Μελέτιος Μήτρου (1661-1714) θεωρεί «άπασα την Μακεδονίαν» τμήμα της Ελλάδας, με όριο προς βορράν «τα Σαρδικά όρη» («Γεωγραφία παλαιά και νέα», Εν Βενετία 1807, σ.250 και 248). Ως μακεδονικές πόλεις μνημονεύει επίσης τα κυριότερα αστικά κέντρα της σημερινής ΠΓΔΜ: το Βέλες, το Στιπ, τον Περλεπέ, το Τίκφες [σημ. Καβαντάρτσι], την Παλάνκα, το Κουμάνοβο (σ.467 και 471).

● Κατά τον Αθανάσιο Ψαλλίδα (1764-1829), η Μακεδονία «ξεχωρίζεται από την Θράκη με το βουνό Ροδόπη, από την Βουλγαρίαν και Σερβίαν με το βουνό Σκάρδος» κ.ο.κ. («Ηπειρωτικά Χρονικά», τχ. 6, 1931, σ.55).

● Τον Σκάρδο, τη Ρίλα και τον Ορβηλο περιγράφει ως «φυσικό σύνορο» της Μακεδονίας και ο στρατιωτικός χαρτογράφος Βασίλειος Νικολαΐδης («Les Turcs et la Turquie contemporaine», Παρίσι 1859, τ.Α΄, σ.17, και «Στρατιωτική γεωγραφία», Αθήνα 2018, σ.111).

● Ο Μαργαρίτης Δήμιτσας εξηγεί πως «από Φιλίππου και επί των διαδόχων βασιλέων, καθώς και επί των Ρωμαίων», η Μακεδονία «φυσικά όρια έσχε προς βορράν τον Σκάρδον, τον Ορβηλον, το Σκόμιον ή Σκόμβρον [σημ. Ρίλα] και εν μέρει τον Αίμον» («Αρχαία Γεωγραφία της Μακεδονίας. Μέρος Α΄. Χωρογραφία», Αθήνησι 1870, σ.5).

● Ο Ιωάννης Καλοστύπης ξεκαθαρίζει -κι αυτός- πως «η Μακεδονία ορίζεται προς βορράν υπό του Σκάρδου, του βορείου Ορβήλου και του Σκομίου» («Μακεδονία», Εν Αθήναις 1886, σ.9).

● Στο ίδιο ακριβώς μήκος κύματος κινούνται και οι ελληνικές σχολικές γεωγραφίες του ΙΘ΄ αι. Τον Σκάρδο αναφέρουν ρητά ως βουνό της Μακεδονίας η «Γεωγραφία Στοιχειώδης» του Ιωάννη Κοκκώνη (Εν Αθήναις 1839, σ.137, και 1861, σ.103-4) και η «Γεωγραφία Αρχαίας Ελλάδος» της Πολυτίμης Κούσκουρη (Αθήνησιν 1854, σ.91), ως φυσικό δε σύνορό της προς βορράν η «Ιστορική Γεωγραφία» του Γεωργίου Κρέμμου (Αθήνησι 1878, σ.24), τα «Στοιχεία Γεωγραφίας» του Π. Παπαρρούση (Εν Κων/πόλει 1884, σ.281), η «Στοιχειώδης Γεωγραφία» των Κωνσταντίνου Ζαχαριάδη και Ανδρέα Σπάθαρη (Εν Κων/πόλει 1888, έκδοση Πατριαρχικού Τυπογραφείου, σ.80), το «Εγχειρίδιον Γεωγραφίας» του Δημ. Ολυμπίου (Εν Αθήναις 1892, σ.456), το «Γεωγραφικόν Εγχειρίδιον» του Β.Α. Μυστακίδη (Εν Κων/πόλει 1893, σ.133) κ.ά. Τα Σκόπια περιγράφονται ρητά ως πόλη της Μακεδονίας και στα σχολικά «Γεωγραφικά» του Αναστασίου Πολυζωίδη −του δικαστή που αρνήθηκε να καταδικάσει τον Κολοκοτρώνη, γεννημένου στο Μελένικο της σημερινής βουλγαρικής Μακεδονίας (Εν Αθήναις 1859, τ.Β΄, σ.136).

Ενα υπαρκτό πρόβλημα

Για τους εθνικιστές μας, «Βόρεια Μακεδονία» υπάρχει μόνο όταν πρόκειται να διεκδικηθεί Για τους εθνικιστές μας, «Βόρεια Μακεδονία» υπάρχει μόνο όταν πρόκειται να διεκδικηθεί |

Αυτά όσον αφορά την αρχαία οριοθέτηση της Μακεδονίας και τη λόγια αναβίωσή της τους τελευταίους αιώνες.

Η πραγματικότητα όμως αυτή δεν αναιρούσε το βασικό πολιτικό πρόβλημα του ελληνικού εθνικισμού, από τα μέσα του ΙΘ΄ αι. και μετά. Το γεγονός δηλαδή ότι, ανεξαρτήτως της ελληνικότητας των αρχαίων Μακεδόνων, οι ενδιάμεσες πληθυσμιακές μεταβολές από την εποχή των σλαβικών εγκαταστάσεων του 6ου αι. μ.Χ. δεν ευνοούσαν ιδιαίτερα τις ελληνικές βλέψεις στην περιοχή.

Το διαπιστώνουμε, μεταξύ άλλων, από τις παρατηρήσεις των Ευρωπαίων περιηγητών που επισκέπτονται τη Μακεδονία με τα εγχειρίδια των αρχαίων γεωγράφων ανά χείρας, αναζητώντας τα κατάλοιπα της αρχαιότητας, και καταλήγουν σε αναπόφευκτες συγκρίσεις με το εθνολογικό τοπίο που ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια τους.

Το πιο εύγλωττο παράδειγμα τέτοιων συγκρίσεων πρόσφερε το σλαβόφωνο τσιφλίκι Αγιοι Απόστολοι (Ποστόλ ή Αλά Κλισέ), η σημερινή δηλαδή Πέλλα, ως η κατεξοχήν ενσάρκωση αυτής της μεταβολής.

«Εξήντα καλύβια κατοικούμενα από Βουλγάρους, ένας πυργίσκος που περικλείει μια φρουρά δώδεκα Αλβανών κάτω από τη διοίκηση ενός σούμπαση: ιδού τι απέμεινε από την Πέλλα, από τη δόξα της· ιδού ο πληθυσμός και οι στρατιωτικές δυνάμεις που έχουν διαδεχθεί τους Μακεδόνες!», θρηνεί έτσι χαρακτηριστικά ο Πουκεβίλ («Voyage dans la Grèce», Παρίσι 1820, τ.Β΄, σ.451-2).

Η μεταβολή αυτή θ’ αναγνωριστεί, και μάλιστα στο επισημότερο δυνατό επίπεδο, από τον Ιωάννη Καποδίστρια.

Απαντώντας στο επίσημο ερώτημα των Μεγάλων Δυνάμεων (9/10/1828), «ποια οριοθέτηση θα εξυπηρετούσε περισσότερο την Ελλάδα, χορηγώντας της ευδιάκριτα χερσαία σύνορα, εύκολα υπερασπίσιμα, και θα επέφερε τον καλύτερο δυνατό πληθυσμιακό διαχωρισμό», ο πρώτος κυβερνήτης του ελληνικού κράτους υπέδειξε στις 10/23 Νοεμβρίου 1828 ως «φύσει οριστική» ελληνοτουρκική μεθόριο τη γραμμή Ολυμπος-Αλιάκμονας-Μέτσοβο, με το εξής σκεπτικό:

«Τούτο το όριον διεχώριζε και το πάλαι την Ελλάδα από τα βόρεια γειτονικά μέρη. Κατά τον μεσαιώνα, και ακόμη κατά τους νεωτέρους χρόνους, η Θεσσαλία εφυλάχθη πάντοτε ελληνική, ενώ η Μακεδονία εκυριεύθη από τους Σλάβους και από πολλάς άλλας φυλάς» («Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας», έκδοση Βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων, τ.Δ΄, Αθήναι 1973, σ.275).

Οταν το παραπάνω κείμενο γνωστοποιήθηκε στην Δ΄ Εθνοσυνέλευση (16/7/1829), οι πέντε πληρεξούσιοι των Μακεδόνων προσφύγων κατέθεσαν υπόμνημα (4/8/1929) με το οποίο ζητούσαν, εν ονόματι της συμμετοχής της «μεσημβρινής» (= Νότιας) Μακεδονίας στην εθνεγερσία και των θυσιών που είχαν υποστεί οι πρόσφυγές της στη Νότια Ελλάδα, την «αδιαχώριστον ένωσιν» των πατρίδων τους με το νεοσύστατο κράτος.

Ως «μακεδονική Ελλάς», που μετείχε στην επανάσταση κι εκπροσωπούνταν στην εθνοσυνέλευση, κατονομάζονται εκεί ρητά δυο μόνο περιοχές: η «ανατολικομεσημβρινή Μακεδονία» (Χαλκιδική) και η «δυτικομεσημβρινή Μακεδονία» (Εδεσσα-Νάουσα) (ό.π., σ.641-3).

Η έκκληση διαβιβάστηκε στον Καποδίστρια, δίχως ορατό αποτέλεσμα («Πρακτικά της εν Αργει τετάρτης Εθνικής των Ελλήνων Συνελεύσεως», Εν Αιγίνη 1829, σ.99-100).

Μερικές δεκαετίες αργότερα, το πολιτικό πρόγραμμα της Μεγάλης Ιδέας, για την οικοδόμηση μιας «ελληνικής αυτοκρατορίας» εκατέρωθεν του Αιγαίου με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη, θ’ ανατρέψει εκ βάθρων αυτές τις εκτιμήσεις.

Ανεξαρτήτως πληθυσμιακής σύνθεσης, η Μακεδονία εκλαμβάνεται πια ως ο απαραίτητος διάδρομος που συνδέει τον Ολυμπο με τους πυκνούς ελληνικούς πληθυσμούς της Ανατολικής Θράκης και την περιπόθητη Πόλη −κι επιπλέον, ως η μόνη γεωπολιτική διέξοδος του μικροσκοπικού βασιλείου:

«Αν ποτέ το Ελληνικόν βασίλειον μέλλη να λάβη έκτασιν χωρογραφικήν κατά τας υποδούλους ελληνικάς χώρας», διαβάζουμε σε έκθεση του Παπαρρηγόπουλου προς τον Υπ.Εξ. Αλέξανδρο Κοντόσταυλο (11/3/1884), «η έκτασις αύτη δεν ωφελεί να επέλθη διά της προσλήψεως μόνον των μη αμφισβητουμένων ελληνικών νήσων. Απαραίτητον είναι να προσλάβωμεν ήπειρον χώραν προ πάντων, ήτοι χώραν ικανήν να αποτελέση τον κορμόν κράτους αξίου να λαμβάνηται υπ’ όψιν εν τη Ανατολή, αξίου να διεκδική και τα περαιτέρω εύλογα του Ελληνισμού εθνικά δικαιώματα. […] Μόνον ηπειρωτικός όγκος αξιόλογος δύναται να αποκαταστήση την Ελλάδα κράτος ικανόν να ωφεληθή και εκ των θαλασσίων και νησιωτικών αυτής πλεονεκτημάτων. Τον όγκον αυτόν δεν δύναται να εύρη άλλοθι ή εν Μακεδονία» (Αρχείο Στέφανου Δραγούμη, φ.214, εγγρ.7).

Σκοπός της ίδιας έκθεσης, που συνυπογράφεται από τον γραμματέα του ΣΔΕΓ Ι. Ζολώτα και συντάχθηκε μετά από σχετικό ερώτημα του Υπουργείου, ήταν η χάραξη «των εν Μακεδονία ορίων, εντός των οποίων δύνανται να υποστηριχθώσιν αποτελεσματικώς αι ημέτεραι αξιώσεις».

Ο Παπαρρηγόπουλος χώρισε επί χάρτου την τότε Μακεδονία σε τρεις ζώνες:

(α) μια «αναμφισβήτως ελληνικήν», ίση με το νοτιότερο μισό της νυν ελληνικής Μακεδονίας,
(β) μια βορειότερη, «αναμφισβήτως αλλοτρίαν του Ελληνισμού», η οποία περιλάμβανε τα 2/3 της ΠΓΔΜ και της σημερινής βουλγαρικής Μακεδονίας, και
(γ) μια ενδιάμεση λωρίδα «αμφισβητουμένη υπό Ελλήνων και Βουλγάρων καθ’ όλον αυτής το πλάτος», οι κάτοικοι της οποίας «είναι εν γένει ειπείν Βουλγαρόφωνοι κατά το πλείστον αυτής μήκος, από Ροδόπης μέχρι των λιμνών Πρέσπης και Αχρίδος».

Επισημαίνει δε ότι, παρά την ύπαρξη τουρκικών, βλαχόφωνων ή αλβανόφωνων νησίδων στη μεσαία ζώνη, «τα στοιχεία ταύτα ουδαμού διακόπτουσι σπουδαίως την συνέχειαν των Βουλγαροφώνων» και πως «ουδαμού ομιλείται η Ελληνική γλώσσα ως μητρική, πλην του Μελενίκου και εν μέρει του Νευροκόπου».

Ο έλεγχος αυτής της μεσαίας ζώνης (κι ενός τμήματος της νότιας) θ’ αποτελέσει την ελληνοβουλγαρική πτυχή του Μακεδονικού κατά τις επόμενες δεκαετίες, ενώ της βόρειας το διακύβευμα της αντίστοιχης βουλγαροσερβικής διαμάχης.

Μια φαεινή ιδέα

Ενας παράγοντας που ανησυχούσε τους σχεδιαστές της ελληνικής πολιτικής ήταν η ενδεχόμενη επιβολή των αυτοδιοικητικών μεταρρυθμίσεων που πρόβλεπε το άρθρο 23 της συνθήκης του Βερολίνου (1878) και δεν εφαρμόστηκαν τελικά ποτέ.

Φοβούμενος ότι μια τέτοια εξέλιξη θα οδηγούσε σε επικράτηση των Βουλγάρων, ο Ελληνας πρόξενος στη Φιλιππούπολη Νικόλαος Γεννάδης θα εισηγηθεί τον Δεκέμβριο του 1884 την επανοριοθέτηση της επίμαχης περιοχής σύμφωνα με τις ελληνικές βλέψεις: ενώ «οι Πανσλαυισταί μίαν και αδιαίρετον θέλουσι την Μακεδονίαν», γράφει, «συμφέρον μέγα είχομεν και έχωμεν να πλάσωμεν νέον γεωγραφικόν όρον εν Μακεδονία, ήτοι να διαιρέσωμεν την Μακεδονίαν εις βόρειον και νότιον, και την τελευταίαν ταύτην να διεκδικήσωμεν ως ελληνικήν χώραν» (ΙΑΥΕ 1884/Β/7, Ν. Γεννάδης προς Υπ.Εξ., Εν Φιλιππουπόλει 3/12/1884, αρ.933).

Η ιδέα υιοθετήθηκε ταχύτατα από τον παραλήπτη υπουργό, που με επιστολή του ζήτησε από τον Παπαρρηγόπουλο να συνδράμει την υλοποίησή της: «Παρακαλούμεν υμάς να υποβάλητε εις το Υπουργείον ιδίαν όσον οίον τε σαφή και εύληπτον μελέτην, δι’ ής ως ιστορικός να υποστηρίξητε ότι τα παρά των Βουλγάρων εις την Μακεδονίαν αποδιδόμενα όρια δεν είναι τα της κυρίως Μακεδονίας, αλλ’ άλλα όσον οίον τε συμπίπτοντα προς το μέρος εκείνο της χώρας ταύτης εις το οποίον ο Ελληνισμός δύναται να παρασταθή οπωσδήποτε επικρατών» (ΙΑΥΕ 1884/Β/7, Αλ. Κοντόσταυλος προς ΣΔΕΓ, Εν Αθήναις 12.12.1884, αρ.1854 εμπ.).

Η απάντηση του εθνικού μας ιστορικού δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στον «Ιό» πριν από χρόνια («Ελευθεροτυπία» 24/2/2011) κι αναπαράγεται αυτούσια εδώ, καθώς το περιεχόμενό της αποδεικνύεται επίκαιρο όσο ποτέ.

Εν συντομία, ο Παπαρρηγόπουλος αρνήθηκε να ικανοποιήσει το αίτημα μετονομασίας της Βόρειας Μακεδονίας, εξηγώντας ότι «τα υπάρχοντα ιστορικά διδόμενα καθιστώσι δυστυχώς αδύνατον» κάτι τέτοιο και πως η ενοχλητική οριοθέτηση δεν «είναι ουδέν άλλο ή τα όρια της του Φιλίππου Μακεδονίας», καθολικά αποδεκτά από τους πάντες: «Μήπως αυτοί ημείς λέγοντες Μακεδονίαν δεν εννοούμεν ό,τι και οι Βούλγαροι; Τούτο δε ουχί σήμερον μόνον, αλλά πρόπαλαι».

Ενδεχόμενη επινόηση νέου όρου, κατέληγε, δεν θα γινόταν πιστευτή από κανέναν.

Παρά τη σθεναρή αντίθεση του Παπαρρηγόπουλου, η όλη ιδέα δεν εγκαταλείφθηκε. Στο γύρισμα του αιώνα, οι περισσότεροι μακεδονολογούντες και μακεδονομάχοι θα υιοθετήσουν τελικά το όλο θεώρημα −κατηγορούμενοι, πάντως, σαν «μειοδότες» από ουκ ολίγους επίσης ομόφρονές τους, που οραματίζονται την προσάρτηση όλου του μακεδονικού χώρου.

«Ουδείς ήθελε αποδεχθή νέον γεωγραφικόν όρον…»
Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος και η απάντησή του στο αίτημα του υπουργού Εξωτερικών να μεταβαπτίσει τη Βόρεια Μακεδονία Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος και η απάντησή του στο αίτημα του υπουργού Εξωτερικών να μεταβαπτίσει τη Βόρεια Μακεδονία | Κ.Θ. ΔΗΜΑΡΑΣ, «ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ» (Αθήνα 1986) / ΙΑΥΕ


Εν Αθήναις 3 Ιανουαρίου 1885
Αρ. πρωτ. 1738

Κύριε Υπουργέ

Διά της από 12 παρελθόντος μηνός υπ’ αριθ. 1854 εμπ[ιστευτικής] υμών επιστολής παρακαλέσατε τον Σύλλογον «να υποστηρίξη ιστορικώς ότι τα παρά των Βουλγάρων εις την Μακεδονίαν αποδιδόμενα όρια δεν είναι της κυρίως Μακεδονίας, αλλ’ άλλα όσον οίον τε συμπίπτοντα προς το μέρος εκείνο της χώρας ταύτης εις το οποίον ο Ελληνισμός δύναται να παρασταθή επικρατών».

Τα υπάρχοντα ιστορικά διδόμενα καθιστώσι δυστυχώς αδύνατον την απόδειξιν του θέματος τούτου, ως δηλούται εκ των συνημμένων υπό στοιχ. Α σημειώσεων. Η κατά πρώτον γνωστή γενομένη Μακεδονία περιωρίζετο εις τα περί Βιτώλια και Γρεβενά πεδία, μη αφικνουμένη μέχρι της θαλάσσης. Η δ’ επί Φιλίππου ηπλώθη διά μιας από του Ολύμπου μέχρι της Μοισίας (ήτοι της Σερβίας και της Βουλγαρίας) και της Ιλλυρίας και Ηπείρου μέχρι της Θράκης και του Αιγαίου Πελάγους.
Επειτα, επί της ρωμαϊκής κυριαρχίας, η επαρχία του Ιλλυρικού περιέλαβε την Μακεδονίαν του Φιλίππου και την Θεσσαλίαν.
Βραδύτερον δε, εν τη ακμή του μεσαιωνικού ημών κράτους, το όνομα Μακεδονία μετηνάστευσεν από της πατρίδος αυτού εις την Θράκην, περιλαβόν μάλιστα εφ’ ικανόν χρόνον και αυτήν την Βουλγαρίαν.
Τελευταίον επί Τουρκοκρατίας το όνομα της Μακεδονίας όλως εξέλιπεν από της διοικητικής διαιρέσεως του Κράτους.

Τα όρια λοιπόν τα οποία οι Βούλγαροι αποδίδουν εις την Μακεδονίαν είναι ουδέν άλλο ή τα όρια της του Φιλίππου Μακεδονίας. Αλλά η αναβίωσις των ορίων τούτων δεν είναι έργον των Βουλγάρων.
Μήπως αυτοί ημείς λέγοντες Μακεδονίαν δεν εννοούμεν ό,τι και οι Βούλγαροι; Τούτο δε ουχί σήμερον μόνον, αλλά πρόπαλαι.
Οσασδήποτε διοικητικάς μετωνυμίας και αν έλαβε η χώρα αύτη εν διαστήματι δισχιλίων περίπου ετών, το όνομα αυτής και η δοθείσα αυτώ επί Φιλίππου έκτασις περιεσώθη, μετά τινος μικράς μόνον τροπολογίας, εν τη συνειδήσει του Ελληνισμού. Περί τούτων έχομεν απόδειξιν ανατρέχουσαν μέχρι της δεκάτης εβδόμης εκατονταετηρίδος.
Ο ημέτερος Μελέτιος, εν τη Γεωγραφία αυτού, λέγει την Μακεδονίαν οριζομένην προς βορράν υπό της Δαλματίας, της Σερβίας, της Βουλγαρίας και της Θράκης, προς ανατολάς υπό του Αιγαίου Πελάγους, προς μεσημβρίαν υπό της Θεσσαλίας και της Ηπείρου, προς δυσμάς δε υπό του Ιονίου Πελάγους· ο έστιν περιλαμβάνει εν τη Μακεδονία, εκτός των σήμερον αποδιδομένων αυτή χωρών, και την Αλβανίαν, διότι λέγει αυτήν οριζομένην προς τοις άλλοις υπό της Δαλματίας προς βορράν, υπό της Ηπείρου προς νότον και υπό του Ιονίου Πελάγους προς δυσμάς.

Εκ των ιστορικών τούτων γεγονότων και της σημασίας καθ’ ην υφ’ ημών αυτών γίνεται χρήσις του ονόματος Μακεδονία, καθίσταται πρόδηλον ότι ουδένα έχομεν τρόπον να αποδείξωμεν ως πλάσμα των Βουλγάρων τα υπ’ αυτών εις την χώραν ταύτην αποδιδόμενα όρια και επ’ ουδεμίας ιστορικής βάσεως δυνάμεθα να στηρίξωμεν νέαν της Μακεδονίας οριοθέτησιν επί τω υφ’ υμών υποδεικνυομένω σκοπώ.
Εάν γράφοντες προς το Υπουργείον διηρέσαμεν την Μακεδονίαν εις τρία τμήματα, επράξαμεν τούτο διά να ορίσωμεν πού αυτής ουδεμίαν έχομεν ελπίδα επιτυχίας, πού αναμφισβήτως πλεονεκτούμεν και πού ανταγωνιζόμεθα προς τους Βουλγάρους μετά τινος πιθανότητος ότι θέλομεν κατισχύση, αν όχι καθ’ ολοκληρίαν, τουλάχιστον εφ’ ικανόν μέρος.
Νέον όμως γεωγραφικόν όρον, οίον προτείνει ο κύριος Γεννάδης, ούτε ότε συνετάσσομεν τον Πίνακα των Ελληνικών χωρών, εδημιουργήσαμεν, ούτε νυν ηθέλομεν συμβουλεύση πλασθή, διά τον απλούστατον λόγον ότι ουδείς ήθελε αποδεχθή αυτόν· ούτε οι Βούλγαροι, οις και δεν συμφέρει, ούτε οι Οθωμανοί, οίτινες κανενός είδους Μακεδονίαν δεν γνωρίζουσιν ή τουλάχιστον δεν αναγνωρίζουσιν· ούτε ίσως αυτοί οι φίλα ημίν φρονούντες, αφού είναι βέβαιον ότι και ημείς αυτοί ελέγομεν άχρι τούδε Μακεδονίαν ό,τι και οι Βούλγαροι.

Πολύ σπουδαιότερον και πρακτικώτερον δυνάμεθα να ωφεληθώμεν εκ των υπό στοιχ. Β συνημμένων σημειώσεων αίτινες συνετάχθησαν επί τη βάσει της προφορικής ημών διαλέξεως ότε επ’ εσχάτων έλαβον την τιμήν να σας ίδω εν τω υπουργείω.

Μετά βαθέος σεβασμού

Ο Πρόεδρος
Κ. Παπαρρηγόπουλος

Από τον Δραγούμη στο ΙΜΧΑ

Αυτά όσο η Μακεδονία, ως τμήμα ακόμη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αποτελούσε μήλον της Εριδος των αντίζηλων βαλκανικών αλυτρωτισμών.

Ακολούθησαν οι Βαλκανικοί πόλεμοι του 1912-1913 και η μοιρασιά της περιοχής μεταξύ Ελλάδας, Βουλγαρίας και Σερβίας (μετέπειτα Γιουγκοσλαβίας), οι ανταλλαγές πληθυσμών και η δραστική μεταβολή του εθνολογικού τοπίου.

Στη νότια (ελληνική) Μακεδονία, όπου το 1912 οι «ελληνόφρονες» δεν ξεπερνούσαν κατά τους επίσημους ελληνικούς υπολογισμούς το 42% του πληθυσμού (οι δε ελληνόφωνοι κυμαίνονταν γύρω στο 30%), η προσφυγική εγκατάσταση Μικρασιατών και Ποντίων εξελλήνισε μετά το 1922 τη χώρα σε ποσοστό 89%.

Εξελληνισμός που ολοκληρώθηκε στα επόμενα χρόνια με το ναζιστικό Ολοκαύτωμα, τον Εμφύλιο, τις μεταπολεμικές διώξεις και τα αφομοιωτικά προγράμματα του ελληνικού κράτους.

Σ’ αυτές τις συνθήκες, η Αθήνα δεν είχε πλέον λόγο (ούτε δυνατότητα) ν’ αρνείται την ύπαρξη τριών Μακεδονιών, ενσωματωμένων σε ισάριθμα κράτη.

Ακόμη και η συνταγματική ονομασία «Σ.Δ. Μακεδονίας» εμφιλοχώρησε έτσι μεταπολεμικά σε ελληνικά ΦΕΚ και σχολικά βιβλία.

Η παλιά γραμμή διατηρήθηκε ωστόσο παράλληλα εν υπνώσει, με τη διακριτική αντιδιαστολή «γεωγραφικής» και «ιστορικής» Μακεδονίας −όπου η μεν πρώτη περιλάμβανε το σύνολο του μακεδονικού χώρου, ενώ η δεύτερη μόνο την ελληνική Μακεδονία και μια στενή λωρίδα βορείως των ελληνικών συνόρων.

Από τον Θεοφύλακτο Παπακωνσταντίνου στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια (1930) μέχρι τη ναυαρχίδα της ημιεπίσημης εθνικόφρονος μεταπολιτευτικής μακεδονονολογίας, το συλλογικό έργο «Μακεδονία. 4.000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού» (1982), η αντιδιαστολή αυτή θα εμπεδωθεί με δραστική αναθεώρηση της αφήγησης του Παπαρρηγόπουλου, δίχως φυσικά αυτό να δηλωθεί πουθενά.

Ο καθηγητής του ΑΠΘ και σημερινός πρόεδρος της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Αθανάσιος Καραθανάσης ως κεντρικός ομιλητής του πρόσφατου συλλαλητηρίου κατά της σύνθετης ονομασίας στον Βόλο (6/6/2018)
↳ Ο καθηγητής του ΑΠΘ και σημερινός πρόεδρος της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Αθανάσιος Καραθανάσης, ανακάλυψε εν έτει 1991 ότι το όρος Σκάρδος ή Σαρ Πλάνινα -το βόρειο δηλαδή σύνορο της Μακεδονίας- βρίσκεται νοτίως της πόλης των Σκοπίων. Κάτω, ο ίδιος καθηγητής ως κεντρικός ομιλητής του πρόσφατου συλλαλητηρίου κατά της σύνθετης ονομασίας στον Βόλο (6/6/2018)

Σε «Βόρειο Μακεδονία» και «Βορειομακεδόνες» συνέχισαν πάντως ν’ αναφέρονται διάφορες προσφυγικές συλλογικότητες από το Μοναστήρι, τη Στρώμνιτσα κ.λπ., οι οποίες σε κάθε όξυνση των ελληνογιουγκοσλαβικών σχέσεων έσπευδαν να προβάλουν τον δικό τους αλυτρωτισμό.

Ωσπου, το 1991-1992, η Γιουγκοσλαβία διαλύθηκε στα ομόσπονδα κράτη από τα οποία είχε ανασυσταθεί το 1944.

Αντιμέτωπη με τα δικά της εσωτερικά προβλήματα, τις πρώτες ήττες της στο πεζοδρόμιο και τις πρώτες νικηφόρες εργατικές αντιστάσεις στη νεοφιλελεύθερη πολιτική της, η κυβέρνηση Μητσοτάκη αποφάσισε να παίξει το εθνικιστικό χαρτί για ν’ αντιστρέψει το πολιτικό κλίμα και να στριμώξει την αντιπολίτευση (ΠΑΣΟΚ, ΚΚΕ, ΣΥΝ) που «βαρυνόταν» με οράματα βαλκανικής συνεργασίας και συντροφικές σχέσεις με τους Γιουγκοσλάβους κομμουνιστές.

Για τη διαφώτιση του εγχώριου κοινού, η συντριπτική πλειοψηφία του οποίου ίσαμε τότε αγνοούσε το όλο ζήτημα, επιστρατεύθηκαν κάθε λογής εθνικόφρονες «ειδήμονες» παλαιάς κοπής, παροπλισμένοι μετά τη Μεταπολίτευση: χουντικοί προπαγανδιστές και υπουργοί, κατοχικοί νομάρχες, ακόμη κι ο Πλεύρης πατήρ −που από τη φιλελεύθερη «Καθημερινή» διαφημίστηκε (16/2/1992) σαν «ιστορικός», «καθηγητής», «σπουδαίος πνευματικός άνθρωπος» και «διαπρεπής αναλυτής»!

Στο πλαίσιο αυτό, κρατική και ιδιωτική προπαγάνδα θ’ αναγορεύσουν τα μισοξεχασμένα ιδεολογήματα περί «ιστορικών» ορίων της Μακεδονίας σε μοναδική, εξ αποκαλύψεως αλήθεια για τη γεωγραφία της περιοχής.

Αναβίωση που θα σημαδευτεί, όπως όλη η τότε καμπάνια, από τη συνήθη ρωμέικη προχειρότητα.

«Οσον αφορά τη Μακεδονία», διαβάζουμε έτσι σε αγγλόγλωσσο άρθρο του πανεπιστημιακού και σημερινού προέδρου της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Αθανάσιου Καραθανάση, «ενδιαφέρει να επισημάνουμε ότι σύμφωνα με τους χαρτογράφους εκτεινόταν μέχρι το όρος Σκάρδος (Σαρ Πλάνινα), το οποίο βρίσκεται νοτίως των Σκοπίων. Αυτό σημαίνει ότι τα Σκόπια ήταν εκτός των ορίων της ιστορικής Μακεδονίας» (Athanassios Karathanassis, «Some οbservations on the European Cartographers with Regard to 15th-18th century Macedonia», περ. Balkan Studies, 32/1, 1991, σ.9).

Να υποθέσουμε ότι κοτζάμ καθηγητής δεν είχε κοιτάξει ποτέ τον χάρτη; Ή μήπως θεωρούσε πως οι Κουτόφραγκοι θα έπαιρναν τα γραφόμενά του τοις μετρητοίς, δίχως παρόμοια διασταύρωση;

Το μόνο βέβαιο είναι ότι παρέμεινε μέχρι σήμερα στις επάλξεις: στις 6 Ιουνίου ήταν ο κεντρικός ομιλητής στο συλλαλητήριο του Βόλου κατά της σύνθετης ονομασίας.

Παρόμοιες επιδόσεις έχει επιδείξει και η εθνικά ευαίσθητη δικαστική ηγεσία. Η απόφαση 1448/2009 του Αρείου Πάγου, με την οποία απορρίφθηκε για πολλοστή φορά η ίδρυση του σωματείου «Στέγη Μακεδονικού Πολιτισμού», δεν περιορίστηκε σε νομικοπολιτικές εκτιμήσεις αλλά επεκτάθηκε και στην ιστορική γεωγραφία: «η αρχαία (κλασική) Μακεδονία, η επονομαζόμενη από γεωγραφική άποψη “Μείζων Μακεδονία”», διαβάζουμε, έφτανε προς βορράν (όχι στον Σκάρδο αλλά) μέχρι τα όρη Μπαμπούνα, στη μέση περίπου της ΠΓΔΜ!

Προφανώς, ούτε κι αυτοί μπήκαν στον κόπο να ξεφυλλίσουν τον Παπαρρηγόπουλο.

Μάλλον βολεύτηκαν με τον Θεοφύλακτο Παπακωνσταντίνου…

Εδαφικές βλέψεις «διά λόγους αισθηματικούς»

Στο συλλαλητήριο της Θεσσαλονίκης, ο στρατηγός Φραγκούλης Φράγκος ενθουσιάστηκε με την έμπνευση των χρυσαυγιτών να μετονομαστεί η γειτονική μας χώρα σε «Monkey Macedonia» κι έσπευσε να την υιοθετήσει πανηγυρικά από μικροφώνου.

Κάποιοι απέδωσαν τότε αυτό το «χιούμορ» σε προβληματική Εθνική Ηθική Διαπαιδαγώγηση του ομιλητή κατά το πέρασμά του από τη Σχολή Ευελπίδων στα χρόνια της χούντας. Είναι ωστόσο προφανές ότι κάνουν λάθος.

Αν μη τι άλλο, το εγχειρίδιο «Στρατιωτικής Γεωγραφίας» του επίλαρχου Αγγελου Λάζαρη που διδασκόταν τότε εκεί (Αθήναι 1972, έκδ. ΣΣΕ / Διεύθυνσις Σπουδών) αναφέρεται ρητά στη «Γιουγκοσλαβική Μακεδονία» ως μια από τις ομόσπονδες δημοκρατίες που απάρτιζαν τη Γιουγκοσλαβία (σ.5), με πληθυσμό 1.500.000 κ. και πρωτεύουσα τα Σκόπια (σ.54), υπενθυμίζει δε πως η Μακεδονία «διενεμήθη μεταξύ Ελλάδος, Γιουγκοσλαβίας και Βουλγαρίας» (σ.55).Ακόμη πιο εύγλωττη είναι η επισήμανση (σ.52) ότι, αν και «τα φυσικά όρια της Μακεδονίας ουδέποτε έτυχον, ούτε και σήμερον, κοινής γενικής παραδοχής», «η έκτασις της Μακεδονίας είναι συνολικώς 72.500 τ.χιλ., κατανεμομένη ως κάτωθι:

(α) Ελλάς 34.200 τ.χιλ.
(β) Γιουγκοσλαβία 25.800 τ.χιλ.
(γ) Βουλγαρία 12.000 τ.χιλ.
(δ) Αλβανία 500 τ.χιλ.».

Ενας απλός υπολογισμός αποδεικνύει ότι, σύμφωνα πάντα με το εγχειρίδιο, η Ελλάδα κατέχει μόλις 47,17% του μακεδονικού χώρου (κι όχι πάνω από 50%, όπως υποστηρίζεται συνήθως), η νυν ΠΓΔΜ το 35,59%, η Βουλγαρία ένα 16,55% και η Αλβανία 0,69%.

Η απορρόφηση της διδαχθείσας ύλης από τους μαθητές είναι, βέβαια, καθαρά υποκειμενική υπόθεση.

Ο εύελπις Φράγκος μπορεί να ξέχασε τις παραπάνω λεπτομέρειες, πιθανότατα όμως κράτησε στο μυαλό του το δεύτερο σκέλος του μαθήματος: «τας ανεπισήμους διεκδικήσεις» των τριών βαλκανικών κρατών πάνω στις Μακεδονίες των γειτόνων τους (σ.54-56). Και, πάνω απ’ όλα, τις δικές μας: «Η Ελλάς», διαβάζουμε, «διεκδικεί ολόκληρον την Μακεδονίαν εν ονόματι ιστορικών, οικονομικών, στρατιωτικών και τέλος αισθηματικών λόγων».

Ακατανόητοι εκ πρώτης όψεως, οι τελευταίοι αναλύονται ως εξής: «Τα καθαγιασμένα μακεδονικά εδάφη από το αίμα χιλιάδων σφαγιασθέντων υπό των σλάβων Ελλήνων μαρτύρων, οι Βυζαντινοί θρύλοι και οι σταυροί των πεσόντων Ελλήνων μαχητών εις τα στενά της Κρέσνας και Τζουμαγιάς, αποτελούν κληρονομίαν του ελληνικού έθνους» (σ.55).

Η Βόρεια Μακεδονία δεν ήταν, άλλωστε, το μόνο ξένο έδαφος που εποφθαλμιούσαν οι χουντικοί εκπαιδευτές. Το ίδιο εγχειρίδιο μας πληροφορεί ότι, μολονότι «η Ελλάς διεκδικεί επισήμως [μονάχα] την Β. Ηπειρον εκ της Αλβανίας», «τα φυσικά της σύνορα ευρίσκονται επί της γραμμής Σκούμπης ποτ[αμος] – όρη Μοισίας – Αίμος, ίνα περιληφθούν εντός της μητρός πατρίδος αι Ελληνικαί περιοχαί Β. Ηπείρου, Μακεδονίας, Ανατολ. Ρωμυλίας και Θράκης. Ωσαύτως διεκδικεί το δικαίωμα της αυτοδιαθέσεως διά τον Ελληνικόν λαόν της Κύπρου» (σ.7-8).

Γι’ αυτό το τελευταίο φρόντισε, ως γνωστόν, λίγο αργότερα ο Ιωαννίδης…

Mακεδονίτικα πουλιά λαλούν μακεδονίτικα!

Θ’ ανταμώσουμε πάλι στη στάχτη· μακεδονίτικα πουλιά λαλούν μακεδονίτικα!” (Μάρκος Μέσκος)


Πριν 25 χρόνια, στις αρχές του 1993 και ενώ η αντιμακεδονική υστερία βρισκόταν στο αποκορύφωμά της, μια δράκα ανθρώπων περάσαμε με τα πόδια τα ελληνομακεδονικά σύνορα. Πήγαμε στην Οχρίδα, σε μια εκδήλωση πολιτών από τις δυο χώρες που είχαν συνδιοργανώσει οι Meto Jovanovski και Νικήτας Λιοναράκης.

Η εκδήλωση πήρε μεγάλη δημοσιότητα στη Μακεδονία και αποσιωπήθηκε στην Ελλάδα.

Εκεί άκουσα για πρώτη φορά τον Παύλο Βοσκόπουλο, ένα νέο Μακεδόνα από τη Φλώρινα, να μιλάει στη μητρική του γλώσσα για τους Εθνικά Μακεδόνες που ζουν στην Ελλάδα. Οι έλληνες πολίτες (χωρίς την παρουσία των μειονοτικών) κουβεντιάσαμε χωριστά και προσπαθήσαμε να καταλήξουμε σε μία κοινή θέση. Στάθηκε αδύνατον. Τσακωθήκαμε μεταξύ μας.

Για την ιστορία, σημειώνω τα ονόματα αυτών που μειοψήφησαν και ζήτησαν να αναγνωρίσει η Ελλάδα την ύπαρξη του μακεδονικού έθνους, της μακεδονικής γλώσσας, της μακεδονικής μειονότητας και τη Δημοκρατία της Μακεδονίας με το συνταγματικό της όνομα. Ήταν οι Νίκος Γιαννόπουλος, Παναγιώτης Δημητράς, Λεωνίδας Εμπειρίκος και Δημήτρης Λιθοξόου.

Για ένα τέταρτο του αιώνα το ελληνικό έθνος χαρακτήριζε, όσους πολιτικά αποδέχτηκαν αυτά τα αιτήματα, σαν Σκοπιανούς. Τους έβριζε σαν προδότες και πράκτορες.

Σήμερα η ελληνική κυβέρνηση αναγνωρίζει την “μακεδονική ιθαγένεια” και τη “μακεδονική γλώσσα”.

Ξύπνησα αχάραγα, είναι μια όμορφη μέρα.


Non-believers: three videos, three perspectives: the world, Europe, refugees

Posted on the 15/06/18

A few weeks back, we organized an event to discuss the situation of non-believers in the world at the European Parliament. This was a landmark meeting as it was the first time that high-level EU officials clearly acknowledged the issue of the discrimination and persecution of non-believers in the world.

At the occasion of this meeting, we asked some of our partners to tell us a bit more about their thoughts concerning non-believers in the world and in the EU and we summarized their answers in the three short videos below.

First, we asked them to tell us about the situation of non-believers in the world.

Second, we asked them to share their views on non-believers in Europe.

Finally, it is our very own President who shared his views on these refugees who come to Europe because they flee the intolerance in their home countries linked to their life stances.

For more information on the event itself and its outcomes, please visit the following page: Persecution of non-believers is a serious issue, says the EU.

Greece’s Macedonian Slavic heritage was wiped out by linguistic oppression – here’s how

Macedonian Slavic wedding in the Prespes region in the border between Greece and FYR Macedonia. Unknown via Wikimedia Commons
If you’ve ever been to a traditional Greek celebration, you will have seen people joining hands and dancing in a circle following the same steps to the accompaniment of live music. You will also have heard songs sung in Greek as most traditional tunes go hand in hand with lyrics talking about love, emigration and rural life.

In the northernmost parts of the Greek regions of Western and Central Macedonia, however, all the folk dances are instrumental tunes. Lyrics have been replaced by loud, brass and woodwind instruments like the cornet, the trombone and the clarinet. This is not some peculiar aspect of the local musical heritage. Traditional tunes in these regions had their own words – but they were in a language that the Greek state has tried to wipe out for nearly a century: Macedonian Slavic.

After emerging victorious from two Balkan Wars in 1912 and 1913, Greece’s territory and population expanded dramatically by the addition of the lion’s share of the historic geographical region of Macedonia, the part found on the southern side of the Voras/Nidže and Belles/Belasica mountain ranges.

As is often the case in history, state borders did not coincide with linguistic ones. The so-called “New Lands” were a diverse mosaic of different linguistic groups, including 260,000 people who spoke varieties of a south Slavic language they called tukasni “local”, nashta “ours” or makedonski “Macedonian”.

These varieties, including the standardised version that is today the official language of FYR Macedonia, have similarities with Bulgarian – and many people in Bulgaria view them as Bulgarian dialects. But sociolinguistics has shown that what counts as a language in its own right and what is seen as a dialect of a language are essentially decided by political rather than linguistic criteria.

 Ethnographic map of Macedonia, 1914. Carnegie Endowment for International Peace, 1914.

From an invisible language…

For the Greek government, having people speaking Macedonian Slavic in its territory did not sit well with its national ideology. Signs of discomfort towards Greece’s new multilingual reality showed very early on. In 1920, the Greek statistical authority ran the first census after the country’s territorial expansion. A language question was asked but the data for the Macedonia division were never published. The language data for the Thessaly division, however, record speakers of Macedonian Slavic, probably reported by seasonal workers from Macedonia who were in Thessaly at the time of the census. Greek authorities acknowledged the presence of Macedonian Slavic as a legitimate language but made a conscious effort to conceal the number of people who spoke it.

In the north of the country, authorities launched a massive Hellenising mission. Overnight, Madeconian Slavic names of people, places and dances were rendered into Greek by public servants.

My own paternal grandfather’s family name became Karatsareas from Karachorov. My maternal grandfather’s one became Kantzouris from Kanzurov. The area of Karadzova was renamed Almopia with its main town of Subotsko becoming Aridaia. The dance Puscheno was called Leventikos or Lytos. The aim was to leave no visible trace of Macedonian Slavic in public records.

…to a forbidden one

In the 1930s and in a climate of competing nationalisms in the southern Balkans, the similarities between Macedonian Slavic and the languages of the then Kingdom of Yugoslavia and Kingdom of Bulgaria began to raise suspicions among Greek authorities about the national allegiance and “consciousness” of Macedonian Slavic speakers.

Read more: Who gets to use the name ‘Macedonia’? A decades-old row still to be resolved

In August 1931, Greek journalist and subsequent politician Periklis Iliadis called in his newspaper column for a ban on greeting in “Bulgarian” and publicly singing songs in languages other than Greek – two proposals that Ioannis Metaxas’s fascist regime promptly adopted.

In 1936, the governor-general of Macedonia issued order of prohibition 122770: “On the restoration of the uniform language”, banning the use of Macedonian Slavic in both public and private. People caught speaking Macedonian Slavic – sometimes by police officers eavesdropping through people’s windows – were dragged to military police stations where they were beaten and sometimes tortured. Those who had the money were fined. Teachers beat pupils who spoke Macedonian Slavic in class or in the playground – even when that was the only language they were able to speak. This happened to my maternal grandmother.

A muted heritage

In 1994, Human Rights Watch called for Greece to end harassment of Macedonian Slavic speakers. In 1998, the European Court of Human Rights ruled that Greece violated the right of its citizens to form associations by refusing them permission to establish a Macedonian Slavic cultural association. But these calls came much too late.

A guesthouse in Loutraki (Aridaia, northern Greece) bearing the Slavic name of the village, Pozhar. The letter Ž has been borrowed from the Latinic version of the Macedonian Slavic. Author provided

In the face of the aggressive and violent oppression they suffered in the 1930s, Macedonian Slavic speakers developed a deeply ingrained fear of speaking their language in front of people they did not know and trust. They stopped singing their songs, playing only the traditional tunes of their musical heritage. With time, they started using Greek more to refer to themselves and the places where they were born and live.

Today, only older people speak the language. For younger people, it is more of a passive knowledge – a kind of heritage that will die out with the older generation and the only thing that will remain to remind them of it will be a handful of words and tunes to which young musicians do not know the words.

Banning minority languages

This sort of linguistic oppression is far from unique. Similar stories have been reported by speakers of Irish in Ireland, Scottish Gaelic in Scotland, Welsh in Wales (read Susan Elan Jones’s comments in Column 377), Catalan in Spain, Native American languages in the US and Aboriginal languages in Australia.

It is sad that the efforts of state authorities to make speakers of minority languages assimilate to the majority language were for the most part successful. And alongside the languages, other expressions of culture are being lost, including place names, family names, songs, dances, games and traditions. Linguistic oppression and the consequences it has on speakers of minority languages and their cultural heritage have no place in a modern world where the value of cultural diversity is recognised.

Read more: Multilingualism must be celebrated as a resource, not a problem

Μακεδονικό: οι σκελετοί στη ντουλάπα

Μακεδονικό: οι σκελετοί στη ντουλάπα

Οποιοδήποτε λεξικό κι αν ανοίξει κανείς στο λήμμα «αλυτρωτισμός», θα διαπιστώσει πως η επίμαχη έννοια προϋποθέτει δυο πράγματα. Αφ’ ενός μεν εδαφική επιβουλή, αφ’ ετέρου δε την ύπαρξη κάποιου «αλύτρωτου», ομοεθνούς πληθυσμού.

Στην περίπτωση του Μακεδονικού, γεγονός είναι πως η τιτοϊκή Γιουγκοσλαβία στα πρώτα βήματά της φλέρταρε αρκούντως με την ιδέα της προσάρτησης ορισμένων τουλάχιστον παραμεθόριων ελληνικών εδαφών, κατοικούμενων τότε από συντριπτική πλειοψηφία Σλαβομακεδόνων. Αυτές όμως οι βλέψεις αποκηρύχθηκαν ρητά ήδη από το 1950, παραχωρώντας τη θέση τους στην απλή επίδειξη ενδιαφέροντος για τα δικαιώματα των Σλαβομακεδόνων ως ελλήνων πολιτών· πρακτική που δεν ισοδυναμεί από μόνη της με αλυτρωτισμό, όπως δεν μπορεί να θεωρηθεί αυτόματα αλυτρωτικό το ενδιαφέρον της επίσημης Αθήνας για την ελληνική μειονότητα της Αλβανίας, από τη στιγμή που αυτό έπαψε να συνοδεύεται από εδαφικές διεκδικήσεις. Όσο για την ΠΓΔ Μακεδονίας, το Σύνταγμά της  εδώ και 26 ολόκληρα χρόνια (από τις 6/1/1992) περιλαμβάνει ρητή διάταξη (άρθρο 3.δ), σύμφωνα με την οποία η χώρα αυτή «δεν έχει εδαφικές διεκδικήσεις κατά γειτονικών κρατών».[1] Για την απαραίτητη σύγκριση, υπενθυμίζουμε ότι το ελληνικό Σύνταγμα δεν περιλαμβάνει τέτοια «μη αλυτρωτική» δικλείδα, καθώς και ότι πριν από 17 μόλις χρόνια, στις 29/8/2001, η Επιτροπή Άμυνας και Εξωτερικών Σχέσεων της Βουλής των Ελλήνων συζήτηση με κάθε σοβαρότητα τη δημιουργία από τον ελληνικό στρατό, σε περίπτωση διάλυσης της ΠΓΔΜ, «μιας υγειονομικής ζώνης η οποία θα περιλάμβανε οικισμούς, δηλαδή το Μοναστήρι, Γευγελή, Οχρίδα».[2]

Αυτά όσον αφορά την εδαφική επιβουλή. Τι συμβαίνει ωστόσο με το άλλο σκέλος του υποτιθέμενου «αλυτρωτισμού», τους σλαβόφωνους Μακεδόνες της Βόρειας Ελλάδας; Στο παρθενικό προσωπικό απολογισμό του για την πρώτη φάση του «Σκοπιανού», ο τότε πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Μητσοτάκης ομολογεί πως η υπόθεση του ονόματος της ΠΓΔ Μακεδονίας δεν αποτελούσε παρά την πρόσοψη των προσπαθειών του για αποτροπή της εμφάνισης συγκροτημένης μειονοτικής κίνησης στο χώρο της ελληνικής Μακεδονίας.[3] Ποια είναι όμως τα αντικειμενικά δεδομένα, πάνω στα οποία στηρίχθηκαν αυτοί οι φόβοι;

Ο αριθμός

Πριν από την ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος, στη σημερινή ελληνική Μακεδονία ζούσαν κάπου 250 με 300.000 σλαβόφωνοι χριστιανοί. Ακολούθησαν τέσσερα μεγάλα κύματα εθνοκάθαρσης (1913, 1919-25, 1945-46, 1948-49), που περιόρισαν το μέγεθος αυτής της πληθυσμιακής ομάδας, χωρίς ωστόσο και να την εξαφανίσουν.

Η τελευταία απογραφή που ασχολήθηκε με τη μητρική γλώσσα των κατοίκων της Ελλάδας έγινε το 1951 και κατέγραψε συνολικά 41.167 σλαβόφωνους χριστιανούς (14.476 στο Ν. Φλωρίνης, 9.353 στο Ν. Πέλλης, 5.090 στο Ν. Σερρών, 2.227 στο Ν. Ημαθίας, 2.083 στο Ν. Κιλκίς, 1.009 στο Ν. Καστορίας, 745 στο Ν. Θεσ/νίκης, 391 στο Ν. Κοζάνης και 378 στο Ν. Δράμας). Τα πραγματικά μεγέθη ήταν ωστόσο πολύ μεγαλύτερα, όπως προκύπτει από το άθροισμα του πληθυσμού των σλαβόφωνων χωριών στην ίδια απογραφή αλλά και από υπηρεσιακές καταμετρήσεις της εποχής. Όπως προκύπτει από το αρχείο του Δήμου Σκύδρας, σε ορισμένους τουλάχιστον νομούς οι νομάρχες είχαν δώσει εντολή για πλήρη αποσιώπησή τους.[4]

Η απόρρητη απογραφή που πραγματοποίησε το 1954 η ΚΥΠ στη Β. Ελλάδα κατέγραψε 43.546 σλαβόφωνους στο Ν. Φλωρίνης, 17.229 στο Ν. Καστορίας και 42.627 στο Ν. Πέλλης, καθώς και 39.917 «μεταδημοτευθέντες» από τους τρεις αυτούς νομούς σε άλλες περιοχές της χώρας. Μια δεκαετία αργότερα, το 1965, η ίδια υπηρεσία καταμετρούσε 51.859 σλαβόφωνους μόνο στο Ν. Φλώρινας. Σύμφωνα δε με έκθεση του τότε διευθυντή της Α1 Διεύθυνσης του ΥΠΕΞ Δημ. Μπίτσιου, τον Ιούνιο του 1965, μονάχα στους τρεις νομούς (Φλώρινας, Καστοριάς και Πέλλας) «οι σλαυόφωνοι υπολογίζονται σε 130-150.000».[5] Ακόμη και τα επίσημα νούμερα της απογραφής του 1951 θεωρούνται ωστόσο σήμερα ενοχλητικά. Ο επί τρεις δεκαετίες εμπειρογνώμων του ΥΠΕΞ Ευάγγελος Κωφός ισχυρίζεται έτσι σε κείμενο του 2008 ότι στον επίσημο αριθμό των 41.000 σλαβόφωνων «συμπεριλαμβάνονταν και άλλες ομάδες, όπως εκείνη των μουσουλμάνων Πομάκων της Θράκης».[6] Στην πραγματικότητα, ωστόσο, στην εν λόγω απογραφή οι 18.664 Πομάκοι είχαν ταξινομηθεί χωριστά, ως ομιλητές της «πομακικής» (ενώ οι Σλαβομακεδόνες ως ομιλητές της «σλαβικής»).[7]

Κάθε εκτίμηση για τον σημερινό αριθμό των Σλαβομακεδόνων της Ελλάδας είναι ως εκ τούτου αρκετά παρακινδυνευμένη. Γεγονός αποτελεί ότι «το ιδίωμα» μιλιέται ακόμη (σε έκταση που ποικίλει από περιοχή σε περιοχή κι από χωριό σε χωριό) σε μεγάλο μέρος των νομών Φλώρινας και Πέλλας, σε αρκετά χωριά του νομού Σερρών, σε κάποια χωριά των νομών Θεσσαλονίκης και Δράμας, καθώς και στις επαρχίες Εορδαίας (του Ν. Κοζάνης), Παιονίας (του Ν. Κιλκίς) και Νάουσας (του Ν. Ημαθίας). Με βάση τα δεδομένα της απογραφής του 2011, οι κάτοικοι αυτών των «ντόπιων» χωριών εξακολουθούν να ξεπερνούν κατά πολύ τους 41.000 της απογραφής του 1951.

Η γλώσσα

Τα σλαβομακεδονικά (μακεντόνσκι) είναι μια νοτιοσλαβική γλώσσα συγγενής προς τα βουλγαρικά, η οποία παρουσιάζει και κάποιες -πολύ λιγότερες- ομοιότητες με τα σερβικά. Το ερώτημα κατά πόσον αποτελεί διακριτή γλώσσα ή διάλεκτο της βουλγαρικής απασχόλησε επί δεκαετίες τους γλωσσολόγους, με προφανείς κάθε φορά τις πολιτικές σκοπιμότητες υπέρ της μιας ή της άλλης άποψης. Βούλγαροι και Σλαβομακεδόνες καταλαβαίνουν οι μεν τους δε (όπως συμβαίνει επίσης μεταξύ π.χ. Δανών και Νορβηγών ή Ισπανών και Πορτογάλων), έχουν όμως πλήρη αίσθηση πότε κανείς μιλά «βουλγαρικά» και πότε «μακεδονικά».

Πάγια θέση του ελληνικού εθνικισμού υπήρξε, διαχρονικά, η αποσύνδεση αυτών των ντόπιων «ιδιωμάτων» από τις επίσημες γλώσσες των γειτονικών σλαβικών κρατών –σε μια πρώτη φάση από τη βουλγαρική, στη συνέχεια από τη λόγια (σλαβο)μακεδονική. Σε μια άκρως χαρακτηριστική περίπτωση, ο υπουργός Εξωτερικών της καραμανλικής ΕΡΕ, Ευάγγελος Αβέρωφ, υποστήριξε το 1959 από το βήμα της Βουλής πως «εις την Ελληνικήν Μακεδονίαν δεν ομιλείται η Μακεδονική γλώσσα, η οποία ομιλείται εις τα Σκόπια και έχει και γραμματική και συντακτικόν, ομιλείται ένα τοπικόν ιδίωμα το οποίον δεν έχει καμμίαν σχέσιν με την Μακεδονικήν γλώσσαν».[8] Στην πραγματικότητα, οι σλαβικές διάλεκτοι που μιλιούνται στον ελληνικό χώρο παρουσιάζουν απλώς ορισμένες διαφορές με τη λόγια (σλαβο)μακεδονική της ΠΓΔΜ, όπως συμβαίνει παντού μεταξύ επίσημων φιλολογικών γλωσσών και τοπικών διαλέκτων. Επιπλέον, οι Σλαβομακεδόνες της Ελλάδας χρησιμοποιούν συνήθως την επίσημη ελληνική διοικητική ορολογία, προσαρμόζοντάς τη στη γλώσσα τους (π.χ. «ντόϊντε αστυνομίατα»).

Η «συνείδηση»

Η «εθνική συνείδηση» των Σλαβομακεδόνων της Ελλάδας αποτέλεσε επί δεκαετίες το αντικείμενο αλλεπάλληλων υπηρεσιακών καταγραφών και ζυγισμάτων από κάθε λογής υπηρεσίες ασφαλείας ή φορείς της δημόσιας διοίκησης: χωροφύλακες και νομάρχες, επιθεωρητές δημοτικών σχολείων και κυπατζήδες, κλιμάκια του ΥΠΕΞ κι αξιωματικούς του στρατού. Ουσιαστικά, μεταξύ 1912 και 1938 οι σλαβόφωνες περιοχές (το βορειότερο δηλαδή μισό) της ελληνικής Μακεδονίας υπήρξαν το πειραματικό πεδίο εφαρμογής του συστήματος γενικευμένης επιτήρησης και φακελώματος των φρονημάτων των πολιτών, που επί Μεταξά επεκτάθηκε στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας για να διατηρηθεί επισήμως ως το 1982. Στα αρχεία του ΥΠΕΞ και άλλων υπηρεσιών συναντάμε έτσι σήμερα ποικίλα «πιστοποιητικά εθνικών φρονημάτων», η ύπαρξη των οποίων αποτελούσε προαπαιτούμενο για την ικανοποίηση των αιτημάτων των σλαβόφωνων ελλήνων πολιτών από την ελληνική διοίκηση. Στην περίπτωση των εποχικών μεταναστών προς τη Θεσσαλία, τέτοια «πιστοποιητικά» εκδίδονταν και πριν από την ενσωμάτωση της Μακεδονίας στο ελληνικό βασίλειο· στη διάρκεια δε του Μακεδονικού Αγώνα, η η κατοχή τους αποτελούσε προϋπόθεση ακόμη και για τη φυσική επιβίωση των μεταναστών, που σε αντίθετη περίπτωση εκτελούνταν με συνοπτικές διαδικασίες από τους μακεδονομάχους της τότε ελληνοτουρκικής μεθορίου.[9]

Στη διάρκεια του Μεσοπολέμου, οι απόρρητες υπηρεσιακές στατιστικές ταξινομούν κατά  κανόνα πάνω από τους μισούς Σλαβομακεδόνες της Ελλάδας ως «δεδηλωμένων σλαυικών φρονημάτων». Μετά την εθνοκάθαρση του 1948-1949, στις εκθέσεις των πρώτων μεταπολεμικών δεκαετιών που έχω υπόψη μου το άθροισμα των Σλαβομακεδόνων που ήταν φακελωμένοι ως «σλαβοσυνείδητοι» ή «ρευστοσυνείδητοι» ποικίλει από 25% μέχρι 90%.[10]  Η φερεγγυότητα αυτών των υπηρεσιακών εκτιμήσεων παραμένει φυσικά άκρως αμφίβολη, καθώς συνδεόταν με ευδιάκριτες κάθε φορά πολιτικές, κομματικές κλπ σκοπιμότητες. Το κυριότερο πρόβλημά τους έγκειται ωστόσο στην υπηρεσιακή μεταγραφή των πολιτικών και κοινωνικών συγκρούσεων σε «εθνική» βάση, από μηχανισμούς επιφορτισμένους με τη διαχρονική υπεράσπιση του πολιτικοκοινωνικού καθεστώτος και την καταστολή των αλλεπάλληλων «αναρχοκομμουνιστικών ανταρσιών» στην περιοχή. «Ανταρσιών» στις οποίες συμπυκνώνεται, άλλωστε, η ίδια η ουσία του Μακεδονικού: αν οι Σλαβομακεδόνες μπήκαν στο ελληνικό κράτος μαζί με το φάκελό τους, αυτό έγινε πρώτα και κύρια εξαιτίας της προϋπάρχουσας ένταξης ενός μεγάλου μέρους των κοινοτήτων τους στο «αναρχοσοσιαλιστικό» επαναστατικό κίνημα των κομιτατζήδων. Χωρικοί που πολέμησαν για ν’ αποτινάξουν την οθωμανική τυραννία και να μοιραστούν τα τσιφλίκια στους κολήγους βρέθηκαν έτσι φακελωμένοι από το ελληνικό κράτος σαν «επικίνδυνοι Βούλγαροι», ακριβώς όπως -μερικές δεκαετίες αργότερα- οι αγωνιστές της εαμικής Αντίστασης μετατράπηκαν σε πολίτες β΄ κατηγορίας λόγω των «αντεθνικών» δραστηριοτήτων τους επί Κατοχής. Εξίσου χαρακτηριστική ήταν η μετατροπή των ταγματασφαλιτών του «Αξονομακεδονικού Βουλγαρικού Κομιτάτου» σε (έλληνες) εθνικόφρονες μετά το 1946. Αν η επίσημη προπαγάνδα θέλει τους σλαβόφωνους δωσιλόγους να μεταπηδάνε μαζικά στον ΕΛΑΣ, το ΔΣΕ και το ΝΟΦ, στην πραγματικότητα οι πρωταγωνιστές των φιλοβουλγαρικών κινήσεων επί Κατοχής εξελίχθηκαν συχνά σε αντικομμουνιστές και σλαβοφάγους «Ελληνάρες», όπως ακριβώς οι γερμανοντυμένοι συνάδελφοί τους της Νότιας Ελλάδας. Η τοπική έρευνα, χωριό – χωριό, είναι εξαιρετικά αποκαλυπτική γι’ αυτού του είδους τις «μεταλλάξεις».

Οι διακρίσεις

Άμεσα συνδεδεμένες με τα παραπάνω είναι οι διακρίσεις που εξακολουθούν μέχρι σήμερα να υφίστανται οι σλαβόφωνοι Μακεδόνες από το ελληνικό κράτος.

Η συντονισμένη εκστρατεία δεκαετιών για την εξάλειψη του «τρισκατάρατου ιδιώματος» φαίνεται πως έχει περάσει πια σε δεύτερο πλάνο, καθώς θεωρείται σε μεγάλο βαθμό πετυχημένη. Η υπηρεσιακή επαγρύπνιση επικεντρώνεται έτσι στην καταγραφή της ατομικής στάσης των κατοίκων απέναντι στην τοπική γλωσσοπολιτισμική παράδοση, ιδίως όταν αυτή εκδηλώνεται συλλογικά και δημόσια (π.χ. σλαβόφωνο τραγούδι στα πανηγύρια).

Η σημαντικότερη επίσημη διάκριση θεσπίστηκε με την Κοινή Υπουργική Απόφαση 106841 του 1982, βάσει της οποίας οι «μη Έλληνες το γένος» πολιτικοί πρόσφυγες του Εμφυλίου στερήθηκαν το δικαίωμα επαναπατρισμού κι επιστροφής των δημευμένων περιουσιών τους. Η απαγόρευση αυτή διατηρήθηκε ως εξαίρεση και μετά τη νομοθετική «κατάργηση των συνεπειών του εμφυλίου πολέμου» το καλοκαίρι του 1989 από την κυβέρνηση Τζανετάκη. Εν έτει 2003, ακόμη και η απλή προεκλογική εξαγγελία του τότε υφυπουργού Εξωτερικών Ανδρέα Λοβέρδου για ελεύθερη είσοδό τους στη χώρα ξεσήκωσε θύελλα διαμαρτυριών από πλευράς εθνικοφροσύνης και βαθέως κράτους, με αποτέλεσμα μια ακόμη άτακτη κυβερνητική υπαναχώρηση.

Παρόμοια διάκριση επέβαλλε και το άρθρο 19 του Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας, με το οποίο οι «αλλογενείς» έλληνες πολίτες μπορούσαν να στερηθούν την ελληνική ιθαγένειά τους αν το Υπουργείο Εσωτερικών έκρινε (με απόρρητες αποφάσεις και χωρίς να απαιτείται οποιοδήποτε τεκμήριο επ’ αυτού) ότι «εγκατέλειψαν τη χώρα άνευ προθέσεως παλιννοστήσεως».[11] Ο συνολικός αριθμός των μη μουσουλμάνων «αλλογενών» -Σλαβομακεδόνων στη μεγάλη πλειοψηφία τους- που έχασαν την ιθαγένειά τους βάσει του άρθρου 19 ανήλθε σε 13.406. Πολύ περισσότεροι είχαν την ίδια τύχη βάσει ενός ομοειδούς προεδρικού διατάγματος του 1927, το οποίο ενεργοποιήθηκε συστηματικά το Δεκέμβριο του 1949, αμέσως μετά το τέλος του εμφυλίου. Το άρθρο 19 καταργήθηκε το 1998 «εφεξής» και μόνο, δίχως δηλαδή αναδρομικό αποτέλεσμα.

Μια τρίτη ρατσιστική διάκριση, που υφίστατο μέχρι πρόσφατα, αφορούσε την απαγόρευση έκδοσης οποιουδήποτε πιστοποιητικού από τους δήμους για (πρώην ή νυν) έλληνες πολίτες που διέμεναν στην ΠΓΔΜ, χωρίς προηγούμενη ειδική άδεια του Υπ. Εσωτερικών (στην πράξη: της ΕΥΠ). Σε περίπτωση μάλιστα αρνητικής γνωμοδότησης, η σχετική υπουργική απόφαση απαιτεί να μη δίνεται απάντηση, για να μη μπορούν οι θιγόμενοι να καταφύγουν στα διοικητικά δικαστήρια. Μέχρι το 2001, η άκρως απόρρητη και καταφανώς αντισυνταγματική αυτή διάταξη αφορούσε όλους τους κατοίκους εννιά παραμεθόριων νομών της χώρας· έκτοτε η ισχύς της περιορίστηκε αποκλειστικά και μόνο στους κατοίκους της ΠΓΔΜ.[12] Καταργήθηκε πριν από τέσσερις μόλις μήνες, το Νοέμβριο του 2017, με εγκύκλιο του ειδικού γραμματέα ιθαγένειας Λάμπρου Μπαλτσιώτη.[13]

Ας σημειωθεί τέλος η ύπαρξη ειδικής υπηρεσίας του Υπουργείου Εξωτερικών, εγκαταστημένης στο Υπουργείο Μακεδονίας-Θράκης κι επιφορτισμένης με τη διαχείριση του «ανύπαρκτου» μειονοτικού τόσο στο χώρο των αποδήμων όσο και επιτόπου. Παλιότερα λεγόταν «Υπηρεσία Πολιτικών Υποθέσεων», όπως και η ομόλογή της στη Θράκη, και τα παραρτήματά της στις νομαρχίες «Γραφεία Πολιτιστικών Σχέσεων». Από το 1998 έχει μετονομαστεί σε «Υπηρεσία Διεθνών Σχέσεων» (Υ.ΔΙ.Σ). Μεταξύ άλλων, τα επίσημα καθήκοντά της περιλαμβάνουν «την παρακολούθηση της πολιτιστικής δραστηριότητος στη Μακεδονία, με την παροχή συνδρομής, εφόσον τούτο απαιτείται, στην διοργάνωση πολιτιστικών εκδηλώσεων εκ μέρους διαφόρων φορέων».[14]

Είναι βλάσφημο να μην καταργείς τη βλασφημία

by ThePressProject
Εκτός των καθημερινών επιθέσεων και παρενοχλήσεων από παραθρησκευτικές οργανώσεις, οι συντελεστές της παράστασης «Jesus Christ Superstar» στο Θέατρο Ακροπόλ είναι πλέον αντιμέτωποι και με μηνύσεις για βλασφημία. Με όπλο δύο άρθρα του Ποινικού Κώδικα, σε ισχύ από το 1951, που προκαλούν συχνά την αντίδραση διεθνών οργανώσεων, η ελευθερία του λόγου, η σάτιρα, ακόμα και η διατράνωση της διαφορετικότητας, αντιμετωπίζονται με ποινικές διώξεις. Και η ελληνική κυβέρνηση, που πριν ενάμιση χρόνο εμφανιζόταν έτοιμη να προχωρήσει στην κατάργηση τους, μάλλον το έχει… ξεχάσει.