Greece: fake religious neutrality proposals

The Humanist Union of Greece (HUG) considers -and will explain it below- that the Government-proposed constitutional amendments on “religious neutrality” and the Government-Church of Greece agreement in principle on the Church of Greece clergy and mostly contested property have nothing to do with their supposed aim, that is the separation of the Church of Greece from the State.

HUG is also bewildered that usually credible UK media (BBC, The Guardian, The Times) have de facto become the Greek Government’s spin doctors with articles (mis)informing about an alleged move towards secularization.

HUG is finally dismayed by a statement of Humanists UK full of false information on alleged forthcoming secularization in Greece, based on the aforementioned articles by UK media without prior seeking of confirmation from their fellow humanist organization in Greece, HUG. Both HUG and Humanists UK are members of the European Humanist Federation and of the International Humanist and Ethical Union. Even after they had been alerted to the misleading character of their statement they did not withdraw it. Thus they appear to deliberately undermine the work of Humanist Union of Greece and of all Greeks striving to achieve real secularization rather some window dressing.

The proposed constitutional amendments

On 2 November 2018, the majority governing coalition partner SYRIZA tabled before Parliament a series of proposed constitutional amendments. They require a double approval by the current parliament and by the next parliament. Two proposed substantial amendments, of Articles 3 and 13 para.5, are related to religious freedom. The proposed amended texts (in italics what will be added compared to the existing texts) are:

Article 3

The Greek State is religiously neutral. The prevailing religion in Greece is the Orthodox Church, which is inextricably united with the Ecumenical Patriarchate of Constantinople and with every other Orthodox Church and respects the Apostles’ and Ecumenical Synod Rules and the ecclesiastical tradition. The Orthodox Church of Greece is self-ruled and governed according to its Statute, to the Patriarchal Volume of 1850 and to the Synodic Act of 1928. The ecclesiastical regime of Crete and the Dodecanese is not contrary to the above provisions.

Interpretative statement

The term prevailing religion is not a recognition of an official state religion and does not have any adverse effect on other religions and the enjoyment of the right of religious freedom in general.

Article 13

(…) 5. No oath is imposed without law, which also defines its form. The swearing-in of state officers and public officials and civil servants takes place through a political oath. In any other case, the person obligated [to take an oath] freely chooses whether to give a political  or a religious oath.

SYRIZA therefore proposes to add a sentence on religious neutrality, and an interpretative statement that the reference to prevailing religion is not a recognition of an official state religion and does not have any adverse effect on religious minorities. Additionally, it proposes a mandatory political oath for all public officials and civil servants (and in subsequent articles it offers the exact texts for the corresponding affirmations), but introduces for the first time in the constitution the religious oath for all other oath-taking procedures (e.g. in courts) alongside the political oath.

However, even the Greek National Commission for Human Rights (GNCHR), in a 2015 report to the UN HRCtte, stated in relation to the introduction in 2012 of a choice between a political and a religious oath that “the GNCHR is not fully satisfied by this solution. Firstly, choosing a political oath instead of a religious one might lead the jury to form a biased view of the witness. The reason for this is the predominance of the Greek Orthodox Religion in Greek society. Secondly, witnesses often are not even asked whether they would like to choose between a religious and political oath. Consequently, the witness must request it his/herself, thus revealing that he/she most probably is not Greek orthodox. The GNCHR, therefore, recommends that religious oath should be completely replaced by political oath.” 

Should that amendment be accepted, it will be impossible in the future to abolish religious oath altogether as HUG and so many other civil society actors plus the official GNCHR advocate. Additionally, the constitutional guarantee to the religious oath is expected to lead to the maintenance of the icons of Christ in all courtrooms and in all offices of all judges or other judicial officials, that runs counter to the supposed religious neutrality.

Additionally, the SYRIZA amendments keep intact the references to the dogmatic and institutional arrangements of the prevailing religion, whereas the equivalent arrangements for the minority religions have no reference in the constitution. It also keeps intact all other religious references in the constitution.


In the name of the Holy and Consubstantial and Indivisible Trinity

Article 13

1. Freedom of religious conscience is inviolable. The enjoyment of civil rights and liberties does not depend on the individual’s religious beliefs.

2. All known religions shall be free and their rites of worship shall be performed unhindered and under the protection of the law. The practice of rites of worship is not allowed to offend public order or the good usages. Proselytism is prohibited.

3. The ministers of all known religions shall be subject to the same supervision by the State and to the same obligations towards it as those of the prevailing religion.

4. No person shall be exempt from discharging his obligations to the State or may refuse to comply with the laws by reason of his religious convictions.

Article 16

(…) 2. Education constitutes a basic mission for the State and shall aim at the moral, intellectual, professional and physical training of Greeks, the development of national and religious consciousness and at their formation as free and responsible citizens.

The constitution is and will continue to be proclaimed in the name of the Holy Trinity. Education will continue to aim at the development of a national and religious consciousness, which has been interpreted including by Greece’s supreme courts as an official Orthodox Christian consciousness: to be exempted from such religious education, pupils have to declare that they are not Orthodox Christians, in violation of Article 9 of the ECHR: this is currently judged by the ECtHR (Papageorgiou and others v. Greece) and in its observations the SYRIZA government vehemently defends the status quo ante.

On the other hand, Article 13 paras. 1-4 define religious freedom in a way that has been interpreted by many constitutional experts as de facto religious neutrality, although in practice this is not always respected. Henceforth, HUG as well as academics, experts and civil society actors have argued that the proposed introduction of a sentence on religious neutrality in Article 3 does not in effect add anything of substance to religious freedom as defined in Article 13, especially as the mandatory development of de facto Orthodox Christian religious consciousness through education defined in Article 16 cancels the religious neutrality in education.  Characteristically, Professor Yannis Ktistaskis (with a successful ECtHR track record) called the proposals “fake neutrality,” while texts by the President of the International Federation of Human Rights (FIDH) Professor Dimitris Christopoulos, the former President of the Hellenic League of Human Rights  (HLHR) Professor Kostas Tsitselikis  (also with a successful ECtHR track record) and HLHR were published under the title “The devil is in the detail” making clear that there is no separation of Church from State, nor any changes that can satisfy any advocate of religious neutrality in Greece. In another article, Professor Dimitris Christopoulos stated that “having both a “prevailing religion” and “religious neutrality” is silly.”

The Government – Church of Greece preliminary agreement

On 6 November 2018, Prime Minister Alexis Tsipras and Archbishop Ieronymos announced a “historic” Joint Statement that made arrangements for the joint management of disputed church property and for the replacement of the current direct payment by the state of the salaries individually to each member of the 10,000-strong clergy (the largest per capita in Europe) with an annual subsidy of 200 million euros to the Church of Greece for the payment of that clergy’s salaries (as a comparison Former Minister of Education and Cults Nikos Filis -dismissed at the Church of Greece‘s request- said that the German state gives to the Catholic and the Protestant Churches annually 480 million euros). With the latter arrangement, the Government can claim to the international donors that it is removing 10,000 persons from the civil service and Prime Minister Alexis Tsipras has announced that 10,000 new civil service appointments will be made in 2020. It is obvious that the whole arrangement has a strong clientelist character; let alone that it is introducing a discriminatory element as the clergy of all other religions will not be paid through state subsidies, which also contradicts the alleged “religious neutrality” the Government pretends to introduce.

Fake news by UK media and Humanists UK about the fake neutrality in Greece

All the information above, including the damning public statements by experts, was widely available to the public. Hence, it is at least inexcusable that the UK media and Humanists UK published such fake news on 7 and 8 November 2018.

BBC falsely claimed that the agreement will “bring Greece a step closer to separation of Church and state,... is definitely an important step towards Greece becoming a genuinely secular country.” The Times also falsely saw “a surprise agreement that will separate the state from the powerful Orthodox Church for the first time in centuries… [and] redefine the state as “religiously neutral”. The constitution had long stipulated that the Greek Orthodox faith was the dominant religion in the country.” as if the religiously neutral reference will replace the dominant religion reference; worse they falsely claimed that “The deal will save the Greek Treasury about €200 million a year by stripping some of the country’s 10,000 priests and church staff of their state-funded salaries.” [sic] The Guardian also falsely claimed that “In the biggest move yet towards the 11-million strong nation becoming a fully fledged secular country, officials said the public sector would cease to have any religious role… Progressives have long spoken of the need to separate church and state with the “historic” accord now being seen as key to achieving both.”

Humanists UK though produced the worst statement with the super-fake news title “Greece to separate church and state: a triumph for human rights.” [sic] Only they falsely claimed that “Greek Prime Minister Alex Tsipras announced plans this week to disestablish the Church of Greece. ” Only they falsely claim that “Tsipras, whose Syriza party was elected on a secularist manifesto in 2015.” Only they falsely claim that “The Prime Minister intends to amend the Constitution of Greece to remove references to the church and define the Greek state as ‘religiously neutral’.” Only they falsely claim that there is a “church’s support for secularisation.” Only they see an Alice-in-the-wonderland situation, that even Government spin doctors would not dare proclaim: “‘It is wonderful to see that as Greece embarks on a period of modernisation and democratic reform, its government is acting on the will of the electorate to create an inclusive, secular constitution for all the people of Greece, regardless of religion or belief. ‘We hope this will serve as a positive example to countries around the world at a time when people are hungry for radical and democratic reforms to outdated institutions.’” The fact that they did not retract the statement after they were provided with the information above, let alone apologize for having misinformed thousand of persons who read and shared their text, may have several interpretations, all of which discredit a NGO with a long very positive record in the UK.


European Humanist Federation: Rehabilitate those who refused to take part in the slaughter a 100 years ago!


Rehabilitate those who refused to take part in the slaughter a 100 years ago!

Posted on the 11/11/18

Today the world celebrates the centenary of the end of WWI. During the past four years of studies, celebrations and commemorations, a parallel was often drawn between our time and the years preceding the outburst of that war.

Indeed, the nationalist and populist wave we are witnessing shows sinister similarities. The most striking and worrying one is the rise of nationalist movements and the downfall of multilateral diplomacy and its international organisations. In Europe and in America nationalists tend to use whatever item may be found in each of our countries real or invented “tradition” and stereotypes, beginning with the autochthonous traditional religion, as tools of exclusion, as fuel for renewed nationalist ideas, for futile but dangerous quarrels among European countries. This undermines decades of efforts for integration and peaceful cooperation, especially among Europeans.

Nationalism is war. Once aroused, it may very easily get out of control, as it was the case one century ago.

On the other hand, in many of our countries voices have been raised during these years of celebrations to preserve the memory and lessons of history, asking national parliaments and governments to make some symbolic gesture in reparation for the huge and insane slaughter in which that war resulted. In particular demands were raised to ask individual national states to symbolically repeal the death sentences – including decimations of military units – inflicted upon those soldiers who refused to continue to take part in that senseless and bloody conflict.

But as long as those debates remain limited to a single nation, the focus becomes the historical interpretation of the role of that particular country, and the dispute on the historical responsibilities for the outbreak of the war.

The European Humanist Federation believes it is high time for a collective European gesture of reparation by the European institutions and by all the European countries whose citizens were forced to fight in WWI.

We ask the European Parliament, the Council of Europe, and all the Parliaments and governments of the then belligerent European nations to repeal all the death sentences inflicted upon the drafted soldiers who refused to take part in that massacre. As a sign of reparation, as an assumption of historical responsibility, as a symbolic gesture of awareness of what is at stake for the future of Europe today.

Humanist Union of Greece is dismayed by the statement of Humanists UK full of false information on alleged forthcoming secularization in Greece



Η Καθημερινή

Ανάλυση: Τρία θεμελιώδη ελαττώματα της συμφωνίας Τσίπρα – Ιερώνυμου


Πρώτον, ο πρωθυπουργός πρώτος όφειλε να γνωρίζει ότι σε μείζονα εκκλησιαστικά ζητήματα, σαν αυτά που θίγει η συμφωνία, θα έπρεπε να διαβουλευθεί και με το Οικουμενικό Πατριαρχείο στο οποίο ανήκουν οι Μητροπόλεις των Νέων Χωρών (Ήπειρος, Μακεδονία, Θράκη και νησιά του Β. Αιγαίου), το Άγιο Όρος, τα Δωδεκάνησα και η Κρήτη. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής έλαβε την σύμφωνη γνώμη του Φαναρίου για την κατάρτιση και ψήφιση του Καταστατικού Χάρτη της Εκκλησίας της Ελλάδος το 1977. Αντί αυτού, ο πρωθυπουργός διαβουλεύτηκε μυστικά μόνον με τον Αρχιεπίσκοπο, ούτε καν με την Ιερά Σύνοδο, όπως προβλέπει το άρθρο 3 του Συντάγματος. Πρώτο ελάττωμα, συνεπώς, ο επιλεκτικός χαρακτήρας της διαβούλευσης, που προσκρούει στο ίδιο το Σύνταγμα.

Δεύτερον, είναι, βεβαίως, θεμιτό η Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ελλάδος να νοικοκυρέψει τα του οίκου Της αλλά, αλήθεια, ποιος πολιτειακός κανόνας επιτρέπει την εσαεί παράδοση του ετήσιου κονδυλίου της μισθοδοσίας στα χέρια του Αρχιεπισκόπου και της Συνόδου, χωρίς να έχει πραγματοποιηθεί ένα μέτρημα: πόσοι είναι σήμερα οι μισθοδοτούμενοι ιερείς, πόσα είναι τα καταπατημένα ακίνητα της Εκκλησίας, ποιες είναι οι εκκρεμείς περιουσιακές αντιδικίες μεταξύ Εκκλησίας και κράτους; Με άλλα λόγια, πώς μπορεί να αφαιρεί ετησίως από τις τσέπες των φορολογουμένων δεκάδες εκατομμύρια ευρώ και να τα παραδίδει ανεξέλεγκτα στα χέρια του Αρχιεπισκόπου; Δεύτερο ελάττωμα, λοιπόν, η παράνομη ετήσια οικονομική ενίσχυση, χωρίς την εγγύηση των κρατικών δημοσιονομικών μηχανισμών.

Τρίτον, το 1945 προβλέφθηκε για πρώτη φορά η μισθοδοσία των εφημέριων από το Δημόσιο (Α.Ν. 536/1945). Σε αντιστάθμισμα της δαπάνης αυτής επιβλήθηκε με τον ίδιο νόμο (α) η υποχρεωτική είσπραξη του 25% των τακτικών εσόδων των ενοριακών ναών από το Δημόσιο και (β) η υποχρεωτική ετήσια εισφορά όλων των ορθόδοξων οικογενειών στην ενορία τους. Με άλλα λόγια, το κράτος πλήρωνε τον κάθε εφημέριο με τα έσοδα των ναών που σχηματίζονταν από τις υποχρεωτικές εισφορές των πιστών. Το 1956 η κυβέρνηση Κ. Καραμανλή επέκτεινε την είσπραξη του 25% επί των πάσης φύσεως εσόδων των ναών (Ν.Δ. 3559/1956). Η εισφορά των πιστών καταργήθηκε το 1962 (Ν.Δ. 4242/1962). Στη συνέχεια, το 1968, το ποσοστό της είσπραξης από το Δημόσιο αυξήθηκε στο 35% (Α.Ν. 469/1968). Το 2004, η κυβέρνηση Σημίτη κατάργησε οριστικώς και αυτό το 35% (άρθρο 15 του Ν. 3220/2004). Συνεπώς, η κρατική μισθοδοσία των εφημερίων ποτέ δεν αποτέλεσε αντιστάθμισμα για την παραχώρηση προς το ελληνικό κράτος της ακίνητης περιουσίας της Εκκλησίας της Ελλάδος.

Άλλωστε, η σημαντικότερη μεταβίβαση εκκλησιαστικής περιουσίας προς το κράτος υλοποιήθηκε το 1952 με σύμβαση η οποία κυρώθηκε με το Ν.Δ. 2185/1952 (ΦΕΚ Α΄ 217). Η σύμβαση αυτή ήταν αμφοτεροβαρής: το κράτος απέκτησε την κυριότητα αγροτεμαχίων και βοσκοτόπων εκτός Αττικής (αξίας 97 δισεκατομμυρίων δραχμών, όπως η ίδια η σύμβαση προσδιορίζει) έναντι ίσης αξίας αστικών ακινήτων και μετρητών που απέκτησε η Εκκλησία. Τούτα όλα, με αναλυτικούς πίνακες των εκτάσεων ή των ακινήτων που άλλαξαν κυριότητα αλλά και εκείνων που διατηρούνται στην κυριότητα των Μονών, δημοσιεύονται σε άνω των εκατό σελίδες στο ΦΕΚ. Συνεπώς, πόθεν προκύπτει ότι η μισθοδοσία των εφημέριων προβλέφθηκε σε αντιστάθμισμα της αφαίρεσης εκκλησιαστικής περιουσίας;

Γιάννης Κτιστάκις, Επίκουρος καθηγητής Νομικής Σχολής Δ.Π.Θ

Τα Νέα

Η ψευδεπίγραφη ουδετερότητα

Η ψευδεπίγραφη ουδετερότητα |
Ας δούμε τα δεδομένα που υπάρχουν στο τραπέζι της συμφωνίας Τσίπρα – Ιερώνυμου.
Πρώτον, από τη συμφωνία απουσιάζει ο απαραίτητος τρίτος συμβαλλόμενος, το Οικουμενικό Πατριαρχείο, στο οποίο υπάγονται (πνευματικά ή/και διοικητικά) οι Νέες Χώρες (Ηπειρος, Μακεδονία, Θράκη, Βόρειο Αιγαίο), τα Δωδεκάνησα και η Κρήτη.
Δεύτερον, η συμφωνία δεν έχει κανένα οικονομοτεχνικό θεμέλιο. Παρά τον «πολυετή διάλογο» (Τσίπρας), δεν γνωρίζουμε ποια είναι τα εκκλησιαστικά ακίνητα που, δήθεν, αφαιρέθηκαν και ποια η αξία τους. Γνωρίζουμε, βέβαια, το κόστος της μισθοδοσίας του κλήρου. Ωστόσο, δεν έχει μέχρι σήμερα εκκαθαριστεί ο σχετικός κατάλογος. Είναι χαρακτηριστικό ότι μόλις τον περασμένο Αύγουστο (νόμος 4559/18, άρθρο 47) προβλέφθηκε η κατάρτιση μητρώου των εν ενεργεία εφημερίων, διακόνων και ιεροκηρύκων με ορίζοντα ολοκλήρωσης το επόμενο έτος (Αύγουστος 2019). Η συμφωνία, επομένως, δεν θεμελιώνεται σε συγκεκριμένα οικονομοτεχνικά στοιχεία.
Τέλος, η συμφωνία ενισχύει τον ρόλο του εκάστοτε Αρχιεπισκόπου, ο οποίος θα «κρατάει το ταμείο» της μισθοδοσίας. Φαντάζομαι ότι μερικοί θα αντιλέξουν πως το ταμείο θα το κρατάει η Ιερά Σύνοδος ή οι μητροπολίτες. Ωστόσο, αν διαβάσει κανείς προσεκτικά την πρόταση αναθεώρησης του Τσίπρα και την αντιπαραβάλει με το ισχύον άρθρο 3 του Συντάγματος, τότε θα διαπιστώσει ότι εξαλείφεται από τον Τσίπρα η αναφορά τόσο στην Ιερά Σύνοδο όσο και στη Διαρκή Ιερά Σύνοδο. Συνεπώς, ο Αρχιεπίσκοπος «θα κρατάει το ταμείο». Αυτή είναι η συνολική πρόταση Τσίπρα.
Το συμπέρασμα των ανωτέρω είναι βεβαίως η προχειρότητα, αλλά και κάτι παραπάνω: η πολιτική πριμοδότηση του Αρχιεπισκόπου από τον Τσίπρα. Η θρησκευτική ουδετερότητα «πάει περίπατο». Ο Τσίπρας επεμβαίνει ωμά στα εκκλησιαστικά πράγματα και μόνο ουδέτερος δεν είναι. Αναμένουμε να μάθουμε το αντάλλαγμα του Αρχιεπισκόπου. Προχθές είδαμε στις οθόνες μας να αποκαλύπτεται μια ανίερη πολιτικο-εκκλησιαστική αμφοτεροβαρής συμμαχία.

Ο Γιάννης Κτιστάκις είναι επίκουρος καθηγητής Νομικής Σχολής ΔΠΘ

Η Εφημερίδα των Συντακτών

Ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες

Τις λεπτομέρειες και τα «κρυφά» σημεία της συμφωνίας Τσίπρα – Ιερώνυμου επιχειρούν να αποκρυπτογραφήσουν μέσω της «Εφ. Συν.» οι Δημήτρης Χριστόπουλος, Κώστας Τσιτσελίκης και Αλέξανδρος Σακελλαρίου, στο πλαίσιο μιας πρώτης αποτίμησης των όσων ανακοινώθηκαν το απόγευμα της Τρίτης

Ενα επικίνδυνα μετέωρο βήμα

Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΥ, καθηγητή στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας Παντείου

Παρότι το θέμα δεν προσφέρεται ούτε για ευκολίες ούτε για απλοποιήσεις, θέλω να πω εξαρχής με σαφήνεια τη γνώμη μου: η συμφωνία του πρωθυπουργού και του αρχιεπισκόπου δεν ικανοποιεί –και δεν μπορεί να ικανοποιεί– την πλευρά που υποστηρίζει τη θρησκευτική ουδετερότητα της χώρας. Η συμφωνία δεν αφορά απλώς ένα οργανωτικό ζήτημα, αλλά τον πυρήνα της πολιτειακής ταυτότητας της Ελλάδας.Με αυτήν, το οικονομικό βάρος της μισθοδοσίας των ιερωμένων παραμένει στην ελληνική πολιτεία πλην όμως η διαχείριση της μισθοδοσίας περνά εφεξής στην Εκκλησία, η οποία πλέον αυτοτελώς μπορεί να αποφασίζει. Οι κληρικοί θα χάσουν τη δημοσιοϋπαλληλική ιδιότητα και για τον λόγο αυτό διαμαρτύρονται, φοβούμενοι ότι η προστασία που τους παρέχει το κράτος έναντι των προϊσταμένων τους χάνεται και εφεξής οι τελευταίοι θα μπορούν να αποφασίζουν χωρίς δεσμεύσεις που προέκυπταν έως τώρα από την ιδιότητα του δημοσίου υπαλλήλου.

Θεωρώ θετικό ότι επιτέλους η Εκκλησία θα μπορεί αυτοτελώς να κανονίζει τα του οίκου της. Υπό την έννοια αυτή, η συμφωνία όντως είναι ένα βήμα στην ορθή κατεύθυνση. Ωστόσο, το βήμα μένει επικίνδυνα μετέωρο. Η θετική κατεύθυνση φαλκιδεύεται και εν τέλει ακυρώνεται εξαιτίας δύο προβλημάτων:

Το πρώτο είναι ο αδόκιμος συμψηφισμός του ύψους της μισθοδοσίας των κληρικών με την αξία της εκκλησιαστικής περιουσίας που παραχωρήθηκε στο ελληνικό Δημόσιο. Οσο δεν έχει γίνει καταγραφή αυτής της περιουσίας, ένας τέτοιος συμψηφισμός είναι απολύτως αυθαίρετος. Αν δεν καταγραφεί για τι περιουσία συζητάμε, δεν βλέπω πώς μπορούμε να προβαίνουμε σε τέτοιες συναλλαγές, τύπου «μία σου και μία μου». Επομένως, η καταγραφή και αξιολόγηση της εκκλησιαστικής περιουσίας που παραχωρήθηκε στο Δημόσιο είναι προϋπόθεση του όποιου συμψηφισμού. Επ’ αυτού, αν το ελληνικό κράτος βρεθεί να χρωστάει, φυσικά να πληρώσει και να κλείσουμε το ζήτημα.

Το δεύτερο μείζον πρόβλημα είναι η ανάληψη πολιτειακής ευθύνης για την εσαεί μισθοδοσία της Εκκλησίας από την ελληνική πολιτεία. Μια τέτοια ρύθμιση, πέραν του οικονομικά επαχθούς χαρακτήρα της (για τον οποίο άλλοι είναι αρμοδιότεροι εμού να μιλήσουν), παραβιάζει ουσιωδώς τη θρησκευτική ουδετερότητα του ελληνικού κράτους. Δεν μπορεί ένα κράτος να μιλάει σοβαρά για θρησκευτική ουδετερότητα τη στιγμή που αναλαμβάνει να συντηρεί στο διηνεκές έναν πενταψήφιο αριθμό ιερωμένων, για την επαγγελματική κατάσταση των οποίων μάλιστα απεμπολεί κάθε δικαίωμα.

Για τον λόγο αυτό έχει επισημανθεί (και από τον γράφοντα) ότι οι όροι «θρησκευτική ουδετερότητα» και «επικρατούσα θρησκεία» συνιστούν κατεξοχήν αντίφαση. Είναι ή το ένα ή το άλλο στο Σύνταγμα. Και, φυσικά, το αποτέλεσμα της συμφωνίας το αποδεικνύει. Η συμφωνία είναι μεν ανεξάρτητη από την επικείμενη συνταγματική αναθεώρηση, αλλά δεν μπορεί να μη διαβάζεται υπό το φως αυτής. Χρειάζονται λοιπόν καθαρές λύσεις: «ή παπάς παπάς ή ζευγάς ζευγάς» ή «τα του Καίσαρος τω Καίσαρι και τα του θεού τω θεώ». Η πρόταση συνταγματικής αναθεώρησης και η συμφωνία δεν υπηρετούν καθαρές λύσεις.

Η Ελληνική Ενωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου στην πρότασή της για διακριτούς ρόλους Κράτους-Εκκλησίας το 2005 τόνιζε, μεταξύ άλλων:

«Είναι προφανές ότι, υπό καθεστώς απεξάρτησης της Εκκλησίας από την Πολιτεία, δεν νοείται μισθοδοσία των κληρικών οποιασδήποτε θρησκείας ή δόγματος από την Πολιτεία. Από την άλλη, είναι εξίσου προφανές ότι, χωρίς να έχει την ελεύθερη διαχείριση των οικονομικών της, καμιά Εκκλησία δεν είναι σε θέση να αναλάβει τη μισθοδοσία των λειτουργών της. Με την προτεινόμενη ρύθμιση, διατηρείται το υφιστάμενο μισθολογικό, ασφαλιστικό και συνταξιοδοτικό καθεστώς των λειτουργών και υπαλλήλων της Εκκλησίας της Ελλάδος, της Εκκλησίας της Κρήτης, των Μητροπόλεων της Δωδεκανήσου και των εξαρτώμενων από αυτές νομικών προσώπων. Ωστόσο η διατήρηση αυτή αφορά μόνον όσους είναι διορισμένοι σε οργανικές θέσεις και υπηρετούν σε αυτές κατά την έναρξη της ισχύος του νέου νόμου».

Για τους υπόλοιπους, αυτούς δηλαδή που θα προσλαμβάνονται εφεξής, η Εκκλησία της Ελλάδας πρέπει να υποστεί το μισθολογικό βάρος. Αξιοποιώντας την περιουσία της. Φυσικά, μια τέτοια ρύθμιση δεν θα έβρισκε σύμφωνη την Εκκλησία διότι, σε βάθος χρόνου, θα οδηγούσε στην απαλλαγή της πολιτείας από τη μισθοδοσία των κληρικών. Από την άλλη, δεν θα άφηνε κανέναν κληρικό στο δρόμο. Εδώ είναι λοιπόν που η εκάστοτε κυβέρνηση της Ελλάδας θα πρέπει να αποφασίσει, βάζοντας την ατζέντα με την πολιτική πυγμή που η συγκυρία απαιτεί και οι ιδεολογικές της προτεραιότητες επιτάσσουν. Σε τελευταία ανάλυση, αυτή είναι η δημοκρατική κυβέρνηση του κυρίαρχου λαού.

Θα πει κανείς πως η πολιτική είναι η τέχνη του εφικτού. Το ξέρω. Ωστόσο, οι τομές θέλουν συναίνεση, αλλά αξιώνουν και ρήξεις. Για όσους θεωρούν τη συναίνεση της Εκκλησίας απαραίτητη για τη ρύθμιση των σχέσεών της με το ελληνικό κράτος, η αποτίμηση της συμφωνίας μπορεί να είναι συγκρατημένα θετική. Προσωπικά, όμως, δεν πιστεύω ότι μπορούμε να έχουμε μια πολιτεία απαλλαγμένη από θεοκρατικές αναφορές και δεσμεύσεις με τις ευλογίες της Εκκλησίας της Ελλάδος. Γι’ αυτό εκτιμώ πως η συμφωνία είναι προβληματική και ο απολογισμός της, εν τέλει, αρνητικός. Αν η επιδίωξή μας είναι το ουδετερόθρησκο κράτος, όποια κι αν είναι τα κριτήριά μας -αριστερά, φιλελεύθερα, μεταρρυθμιστικά, ρεαλιστικά κ.ο.κ.- είναι δύσκολο να την αποτιμήσουμε αλλιώς.

Ζητούμενο το ύψος της επιδότησης προς την Εκκλησία

Του ΚΩΣΤΗ ΤΣΙΤΣΕΛΙΚΗ, νομικού, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας

Η συμφωνία αφορά μόνο το θέμα της εκκλησιαστικής περιουσίας και αυτό από μόνο του αποτελεί ένα θετικό βήμα. Οπωσδήποτε και εφόσον κυρωθεί από την Ιερά Σύνοδο, η συμφωνία προϋποθέτει ένα βασικό ζητούμενο, να προσδιοριστεί το ύψος της οφειλής του κράτους, η οποία μεταφράζεται με την ετήσια επιδότηση προς την Εκκλησία. Ετσι λοιπόν αν δεν γνωρίσουμε το ύψος του ποσού και των αριθμό των «δόσεων» κανείς δεν μπορεί να κρίνει αν η συμφωνία είναι έντιμη.Ως προς το δεύτερο θέμα του Ταμείου Εκκλησιαστικής Περιουσίας, θα πρέπει να καθοριστεί ο σκοπός για τον οποίο θα χρησιμοποιούνται τα έσοδα από την εκμετάλλευση της περιουσίας. Αυτό ασφαλώς έχει μεγάλη σημασία για τη σχέση Κράτους-Εκκλησίας, μια σύμπραξη η οποία -κατά τη γνώμη μου- θα έπρεπε να έχει κοινωνικό χαρακτήρα.

Παρ’ όλα αυτά, απομένει να συζητηθεί το ευρύτερο πλαίσιο σχέσεων Κράτους-Εκκλησίας που παραμένει βαθιά ιδεολογικό και πολιτικό και το οποίο θα πρέπει ασφαλώς να λυθεί στο πλαίσιο της συνταγματικής αναθεώρησης. Με τη λογική αυτή, η συμφωνία θα πρέπει να είναι το πρώτο βήμα μιας μακράς διαδικασίας καθαρών και χωριστών ρόλων.

Η παρεξηγημένη εκκοσμίκευση

Του ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ, δρος Κοινωνιολογίας της Θρησκείας, Πάντειο Πανεπιστήμιο & Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο

Με αφορμή την προ-συμφωνία μεταξύ πρωθυπουργού και αρχιεπισκόπου και την πρόταση συνταγματικής αναθεώρησης ήρθε ξανά στο προσκήνιο η συζήτηση περί εκκοσμίκευσης. Θα πρέπει να διευκρινιστεί ότι η εκκοσμίκευση αποτελεί μια διαδικασία, η οποία λαμβάνει χώρα σε τρία πεδία: 1) το ατομικό, 2) το κοινωνικό και 3) το θεσμικό, όχι απαραίτητα ταυτόχρονα. Εν προκειμένω η όλη συζήτηση διεξάγεται για το θεσμικό, εάν δηλαδή το κράτος πρέπει να είναι κοσμικό και όχι εάν θα γίνει η κοινωνία κοσμική διά της βίας, όπως λανθασμένα αναπαράγουν ορισμένοι (π.χ. απαγόρευση θρησκευτικών εορτών).Παρά ταύτα, ποικίλες έρευνες τα τελευταία χρόνια δείχνουν ότι ενδεχομένως και η ελληνική κοινωνία, αν δεν εκκοσμικεύεται, τουλάχιστον ενστερνίζεται κοσμικές απόψεις. Σε έρευνα της Kappa Research, για παράδειγμα, το 2015 το 61,9% τασσόταν υπέρ του πλήρους διαχωρισμού Κράτους και Εκκλησίας, ενώ το 2006 ήταν 37,9%. Παρόμοια ευρήματα προέκυψαν από την έρευνα του Pew, που διεξήχθη το 2015, όπου το 62% τασσόταν κατά της παρέμβασης της Εκκλησίας στην πολιτική.

Επιπλέον, υπάρχουν άλλες έρευνες όπως η World Values Survey (2018) σύμφωνα με την οποία αν και 81,4% των ερωτώμενων δήλωσαν θρησκευόμενοι, 11,9% δήλωσαν μη θρησκευόμενοι (non-religious) και 2,9% άθεοι, ενώ τα ποσοστά αυτά αυξήθηκαν στις ηλικίες 18-29 (15,6% μη θρησκευόμενοι, 8,5% άθεοι). Τα παραπάνω δεδομένα είναι ακόμα αρχικά και ορισμένες φορές αντιφατικά, διότι σε άλλα θέματα η ελληνική κοινωνία εμφανίζεται αρκετά συντηρητική.

Εκείνο το οποίο χρήζει προσοχής και περαιτέρω μελέτης είναι το γεγονός ότι στο πεδίο της θρησκείας, αν και η πλειονότητα της ελληνικής κοινωνίας καταγράφεται ως πιστή και σχετικά θρησκευόμενη ενδεχομένως βρίσκεται σε μια κατάσταση ρευστότητας με τάσεις εκκοσμίκευσης, καθώς ορισμένες αντιλήψεις φαίνεται να μεταβάλλονται, ενώ αν δεν υφίστατο η ταύτιση θρησκείας και έθνους, τότε ίσως η μεταβολή να ήταν βαθύτερη και ταχύτερη. Μήπως η κοινωνία δείχνει τον δρόμο;



Ούτε «χωρισμός» ούτε επαρκής επίλυση των προβλημάτων Πολιτείας – Εκκλησίας

«Η μισθοδοσία και η περιουσία δεν είναι η ουσία», επισημαίνει η Ελληνική Ενωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, κρατώντας σαφείς αποστάσεις από το κοινό ανακοινωθέν πρωθυπουργού – αρχιεπισκόπου. Οπως υπογραμμίζει, «η συμφωνία αυτή είναι αδιανόητο να παρουσιάζεται ως “χωρισμός” ή ως επαρκής επίλυση του προβλήματος των σχέσεων Πολιτείας – Εκκλησίας».

Με ανακοίνωση που εξέδωσε, χαρακτηρίζει «αδιαμφισβήτητα θετική εξέλιξη κατά το μέρος που συνιστά μέτρο μερικού απεγκλωβισμού της μεγαλύτερης θρησκευτικής κοινότητας από την πολιτειακή εποπτεία» τη συμφωνία για τη διευθέτηση των περιουσιακών εκκρεμοτήτων της Εκκλησίας και για την υπηρεσιακή κατάσταση του κλήρου. Σημειώνει, όμως, ότι, ενώ η διαχείριση της μισθοδοσίας των κληρικών από την Εκκλησία βαίνει προς την κατεύθυνση του εξορθολογισμού των σχέσεων Πολιτείας – Εκκλησίας, δεν ισχύει το ίδιο με την ισόποση με τη μισθοδοσία των κληρικών – επιχορήγηση προς την Εκκλησία, και μάλιστα στη βάση ενός γενικού συμψηφισμού με την αξία της εκκλησιαστικής περιουσίας που παραχωρήθηκε στο ελληνικό Δημόσιο.

«Οσο δεν έχει γίνει καταγραφή αυτής της περιουσίας, ένας τέτοιος συμψηφισμός δεν είναι δυνατόν να γίνει, τη στιγμή που δεσμεύει εσαεί το ελληνικό Δημόσιο να πληρώνει την Εκκλησία για τη μισθοδοσία των κληρικών. Μια τέτοια ρύθμιση ουσιωδώς παραβιάζει τη θρησκευτική ουδετερότητα του ελληνικού κράτους», εκτιμούν οι συντάκτες της ανακοίνωσης. Δίνοντας περαιτέρω έμφαση στο θέμα της θρησκευτικής ουδετερότητας, τονίζουν ότι, αν και θεωρητικά δεδομένη από το 1975, «παραμένει απραγματοποίητη και προφανώς δεν αρκεί οποιαδήποτε διακηρυκτική επιβεβαίωσή της».

Η Ελληνική Ενωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου υπενθυμίζει, τέλος, ότι έχει δημοσιεύσει από το 2005 «συνεκτική και τεκμηριωμένη» πρόταση νόμου για τις σχέσεις Πολιτείας – Εκκλησίας, συνεχίζοντας μέχρι σήμερα να απευθύνεται, με επίκαιρες εισηγήσεις, σε κυβερνήσεις και κόμματα και με προσφυγές στη Δικαιοσύνη. Και καταλήγει στην ανακοίνωσή της, εκτιμώντας ότι η σχεδιαζόμενη αναθεώρηση του Συντάγματος θα μπορούσε ν’ αποδειχθεί κατάλληλη ευκαιρία για συνολική επανεκτίμηση όλων των παραμέτρων του θέματος, «δηλαδή τουλάχιστον μια καλή αρχή».

IHEU 2018 Freedom of Thought Report & Report on Greece

In a world first, a list of the best and worst countries to be an atheist has been published.

The report is published by the world’s leading organisation for the non-religious, the International Humanist and Ethical Union (IHEU).

The IHEU also supports humanists at risk of persecution, and has issued a renewed call for funding and donations to continue their important work

This year the IHEU launches it’s 7th annual Freedom of Thought Report at the United Nations General Assembly in New York City. For the first time the report contains a ranking of every country in the world, according to its level of discrimination against atheists, humanists and the non-religious.

At the same time, the organization issues a call for support, from atheists and humanists in wealthier nations around the world, for valuable funds to continue its work.

Commenting on the launch of the 2018 report, Andrew Copson, President of the IHEU, said:

“This is a world’s first. For the first time our report will show, with authority and accuracy, the discrimination faced by people around the world because of their non-religious beliefs. This report paints a dark picture, with significant discrimination faced by our non-religious friends and colleagues around the world.

“At a time of growing nationalism, we continue to see those who are brave enough to criticise and critique conservative religious leaders demonized as ‘unpatriotic’ and ‘subversive’.

“At IHEU, we are leading the world in campaigning to promote and protect the rights of atheists and humanists – but frankly we cannot keep up with the large and powerful lobbies of the Christian-right in America and conservative Islam in the middle-east. This is why we issue a frank request; if you are lucky enough to live in one of the ‘top 10’ countries identified in this report, please consider making a donation today, so that we can continue our important work to protect those in the ‘worst 10’.”

Country Const/Govt Edu/Child Society/Comm Expression Base score Ranking
Belgium 0 1
Netherlands 0 1
Taiwan 0 1
France 2 4
Japan 2 4
Nauru 2 4
São Tomé and Príncipe 2 4
Norway 6 8
United States of America 6 8
Saint Kitts and Nevis 8 10

Above: the top 10 countries assessed by various forms of discrimination against the non-religious.
Below: the bottom 10, worst-performing countries. A colour-coded “Signal light” summarizes the severity of ratings applied in each of four thematic areas. Read more about the Ratings System and find the full Ranking Index at

Country Const/Govt Edu/Child Society/Comm Expression Base score Ranking
Brunei Darussalam 876 187
Sudan 880 188
Malaysia 923 189
Mauritania 940 190
United Arab Emirates 1060 191
Pakistan 1076 192
Maldives 1094 193
Afghanistan 1100 194
Iran 1287 195
Saudi Arabia 1358 196

Speaking at the launch of the report at the United Nations General Assembly in New York, Ahmed Shaheed, UN Special Rapporteur on Freedom of Religion or Belief, said:

“The Freedom of Thought Report has become an invaluable source of well-researched and important information for policymakers. The report highlights the range of discrimination that people can face around the world because of their non-religious beliefs, something that many would like to ignore.”

Commentary on the 2018 edition and rankings

Sharing the number 1 spot, Belgium, Netherlands and Taiwan are congratulated for their “pluralistic” approach to religion in public life.

In the worst spot, Saudi Arabia comes into particular criticism for a 2014 law defining the “promotion of atheist thought in any form” as terrorism, and for the prosecution of liberal activists and campaigners generally, including a death sentence handed down in 2017 for an alleged ‘apostate’, Ahmad Al-Shamri, on the accusation of atheism.

In Pakistan, last year’s “anti-blasphemy crackdown” features prominently, several alleged atheist bloggers and activists having been arrested and tortured on charges of making posts online that were “insulting” to religion. Pre-trial detention and the slow progress of ‘blasphemy’ cases is a well-known issue in the Pakistani justice system, and some of those arrested as “atheists” early last year remain in prison.

The report notes that the appearance of Malaysia and Maldives in the bottom-10 rankings might surprise some. However, both countries have seen incidents of anti-atheist rhetoric in the past few years. In the Maldives, alleged atheists have been kidnapped, and secular activists have been disappeared or murdered; citizenship is restricted to Muslims and the previous government had been running an autocratic programme of Islamization, though this may change following an unexpected defeat in last month’s elections.

For further discussion of the ratings and rankings see the Editorial Introduction 2018.

To view or download the report see



Greece, regarded by many as the birthplace of democracy in Europe, has been hit hard by the current financial crisis, and seen a rise of extreme nationalism in recent years.

Constitution and government

The constitution and other laws and policies protect freedom of thought, conscience and religion, as well as freedom of expression, assembly and association. However, anti-blasphemy laws and state sponsorship of religion exist.

Orthodox privilege

The government financially supports the Orthodox Church; for example, the government pays for the salaries and religious training of clergy, finances the maintenance of Orthodox Church buildings, and exempts from tax Orthodox Church’s revenues from properties it owns.

Education and children’s rights

Orthodox religious instruction in primary and secondary schools, at government expense, is mandatory for all students. Although non-Orthodox students may exempt themselves, in practice public schools offer no alternative activity or non-Orthodox religious instruction for these children.

Freedom of expression, advocacy of humanist values


Recent years have seen a number of blasphemy cases, coinciding with increasing xenophobia and civil strife in Greek society. Article 198 of the Greek Penal Code states that “1. One who publicly and maliciously and by any means blasphemes God shall be punished by imprisonment for not more than two years; 2. Anyone, except as described in par.1, who displays publicly with blasphemy a lack of respect for things divine, is punished with up to 3 months in prison.”

Article 199 states that “one who publicly and maliciously and by any means blasphemes the Greek Orthodox Church or any other religion tolerable in Greece shall be punished by imprisonment for not more than two years.” Similarly, the country outlaws any speech or acts that “insults public sentiment” or “offends people’s religious sentiments.”

Highlighted cases

On June 9th, 2012, three actors in the play “Corpus Christi” were arrested on the charge of blasphemy following a lawsuit filed by Greek Orthodox Bishop Seraphim of Piraeus. Then, in November, the Athens public prosecutor charged the organizers, producers and cast of the play with blasphemy. If convicted, they could face several months in prison. According to newspaper reports, Bishop Seraphim was accompanied to court by members of the neo-Nazi Golden Dawn party.

In late September, 2012, a man was arrested in Evia, Greece, on charges of posting “malicious blasphemy and religious insult on the known social networking site, Facebook”. The accused, 27-year-old Phillipos Loizos, had created a Facebook page for “Elder Pastitsios the Pastafarian”, playing on a combination of Elder Paisios, the late Greek-Orthodox monk revered as a prophet by some, and the Greek food pastitsio, a baked pasta dish made of ground beef and béchamel sauce. “Pastafarian” refers to the spoof religion of the Church of the Flying Spaghetti Monster, itself an intentional pun on aspects of Creationism. A manipulated image on the Facebook page depicted Elder Pastitsios with a pastitsio where the monk’s face would normally appear.

On March 14th, 2013, Greek artist Dionysis Kavalieratos was tried in court on blasphemy charges for three of his Christian-themed cartoons that were displayed in a private Athens art gallery. The gallery owner was a co-defendant. He was acquitted.

European humanists welcome the Irish vote for freedom of expression.

Posted on the 27/10/18


The European Humanist Federation (EHF) rejoices at the results of the Irish referendum on repealing the clause penalizing blasphemy in the country’s Constitution.

This result is yet another important milestone that will foster the harmonious co-existence of the many life stances present in our modern societies, including in Ireland.

, said Giulio Ercolessi, President of the European Humanist Federation.

Laws penalizing blasphemy by definition violate freedom of expression, a fundamental principle of democratic societies that can be limited only in very specific cases such as incitement to hatred or violence. Ercolessi added:

By their mere presence, blasphemy laws have a chilling effect on asking questions, expressing criticism or making ridicule or satire in relation with religion. The Irish people have recognized this and voted in accordance. We congratulate them wholeheartedly!

In light of this positive result, the European Humanist Federation calls those European countries that still have blasphemy laws, such as Austria, Cyprus, Germany, Greece, Italy, Poland, Spain, or parts of the United Kingdom to follow Irelands lead.

Repealing the last blasphemy laws still in force in Europe is fundamental not only because it will foster freedom of expression but also because it allows the EU to reinforce its voice worldwide when it promotes human rights and Freedom of Religion or Belief.

, commented Giulio Ercolessi.

In some of these countries, people still effectively face prosecution, trial and condemnation for blasphemy. Most of the time, these take the form of fines. In other countries, these laws are only vestigial of an old system some of the elements of which are still being fiercely protected by a loud reactionary minority.

Ο Μωάμεθ, η ελευθερία της έκφρασης και η παρέμβαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου


Ο Μωάμεθ, η ελευθερία της έκφρασης και η παρέμβαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου


E.S. κατά Αυστρίας της 25.10.2018 (αριθ. προσφ. 38450/12)

βλ. εδώ


Ελευθερία έκφρασης και κριτική στον Μωάμεθ. Ενημερωτικά σεμινάρια για το ισλάμ, στα οποία η διοργανώτρια χαρακτήρισε τον Μωάμεθ ως παιδεραστή, λόγω του γάμου του με την εξάχρονη Aisha. Επιβολή προστίμου για υποκίνηση θρησκευτικής μισαλλοδοξίας. Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι δηλώσεις δεν είχαν γίνει με αντικειμενικό τρόπο, και δεν συνέβαλλαν στο δημόσιο διάλογο (όπως ο γάμος ανηλίκων), αλλά αντιθέτως ειπώθηκαν με σκοπό να αποδείξουν ότι ο Μωάμεθ δεν ήταν άξιος λατρείας. Αναφορά υποκειμενικών αξιολογικών κρίσεων για τον Μωάμεθ σχετικά με τη γενική σεξουαλική του προτίμηση, χωρίς ενημέρωση του κοινού για το ιστορικό υπόβαθρο. Μη παραβίαση της ελευθερίας της έκφρασής.


Άρθρο 10


Η προσφεύγουσα, E.S., είναι υπήκοος της Αυστρίας, η οποία γεννήθηκε το 1971 και ζει στη Βιέννη.

Η υπόθεση αφορά την καταδίκη της προσφεύγουσας για αποτροπιασμό των θρησκευτικών δογμάτων. Τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο του 2009, η κ. S. πραγματοποίησε δύο σεμινάρια με τίτλο «Βασικές πληροφορίες για το Ισλάμ», στην οποία αναφέρθηκε στον γάμο μεταξύ του Προφήτη Μωάμεθ και της εξάχρονης Aisha, γάμος ο οποίος ολοκληρώθηκε όταν η τελευταία ήταν εννιά ετών. Η προσφεύγουσα δήλωσε, μεταξύ άλλων, ότι στον Μωάμεθ «άρεσε να έχει σεξουαλικές σχέσεις με παιδιά» και «…» Ένας 56χρονος και μία εξάχρονη; … Πώς να το ονομάσει κανείς, αν όχι παιδεραστία; ».

Στις 15 Φεβρουαρίου 2011, το Περιφερειακό Ποινικό Δικαστήριο της Βιέννης διαπίστωσε ότι αυτές οι δηλώσεις μεταδίδουν το μήνυμα ότι ο Μωάμεθ είχε παιδόφιλες τάσεις και καταδίκασε την κυρία S. για προσβολή θρησκευτικού δόγματος. Καταδικάστηκε στην καταβολή πρόστιμου ύψους 480 ευρώ και στην καταβολή των εξόδων της δίκης. Η κ. S. άσκησε έφεση, αλλά το Εφετείο της Βιέννης επιβεβαίωσε την απόφαση τον Δεκέμβριο του 2011, επικυρώνοντας κατ’ ουσία τα πορίσματά του κατώτερου δικαστηρίου. Το αίτημα επανεκκίνησης της διαδικασίας απορρίφθηκε από το Ανώτατο Δικαστήριο στις 11 Δεκεμβρίου 2013.

Βασιζόμενη στο άρθρο 10 (ελευθερία έκφρασης), η S. καταγγέλλει ότι τα εθνικά δικαστήρια παρέλειψαν να εξετάσουν την ουσία των επίμαχων δηλώσεων υπό το πρίσμα του δικαιώματός της στην ελευθερία έκφρασης.

Αν το είχαν πράξει, δεν θα είχαν χαρακτηρίσει τις δηλώσεις της ως απλή αξιολογική κρίση αλλά ως αξιολογική κρίση βασισμένη σε γεγονότα. Επιπλέον, η κριτική της για το Ισλάμ έλαβε χώρα στο πλαίσιο μιας αντικειμενικής και ζωντανής συζήτησης που συνέβαλε στη προώθηση δημόσιας συζήτησης και δεν είχε ως στόχο την δυσφήμιση του Προφήτη του Ισλάμ. Τέλος, η κ. S. υποστήριξε ότι οι θρησκευτικές ομάδες πρέπει να αντιμετωπίζονται ως δημόσιοι θεσμοί και ως εκ τούτου έπρεπε να ανέχονται και να δέχονται ακόμη και σοβαρές επικρίσεις.


Άρθρο 10

Το Δικαστήριο σημείωσε ότι όσοι επιλέγουν να ασκήσουν την ελευθερία έκφρασης της θρησκείας τους σύμφωνα με το άρθρο 9 της Σύμβασης, δεν μπορούν να περιμένουν ότι απαλλάσσονται από την κριτική. Πρέπει να ανέχονται και να δέχονται την άρνηση και την κριτική των θρησκευτικών τους πεποιθήσεων από τρίτους.  Μόνο όταν οι δηλώσεις και η κριτική, σύμφωνα με το άρθρο 10, υπερβαίνουν τα όρια της κριτικής άρνησης και όταν πιθανόν προκαλούν θρησκευτική μισαλλοδοξία, μόνο τότε ένα κράτος μπορεί νομίμως να τις θεωρεί ασυμβίβαστες με τον σεβασμό της ελευθερίας της σκέψης, συνείδησης και θρησκείας και μπορεί να λαμβάνει ανάλογα περιοριστικά μέτρα.

Το Δικαστήριο επανέλαβε ότι κάνει διάκριση στη νομολογία του μεταξύ δηλώσεων πραγματικών περιστατικών και αξιολογικών κρίσεων. Υπογράμμισε ότι η αλήθεια των αξιολογικών κρίσεων δεν ήταν επιδεκτική απόδειξης. Ωστόσο, ακόμη και μια εκτίμηση, κριτική χωρίς καμία πραγματική βάση στήριξης, μπορεί να είναι υπερβολική.

Το Δικαστήριο σημείωσε ότι τα εγχώρια δικαστήρια εξήγησαν εκτενώς τους λόγους για τους οποίους έκριναν ότι οι δηλώσεις και η κριτική  της προσφεύγουσας ήταν ικανές να προκαλέσουν δικαιολογημένη αγανάκτηση, δηλαδή ότι δεν είχαν γίνει με αντικειμενικό τρόπο, και δεν συνέβαλλαν στο δημόσιο διάλογο (όπως ο γάμος ανηλίκων), αλλά αντιθέτως ειπώθηκαν με σκοπό να αποδείξουν ότι ο Μωάμεθ δεν ήταν άξιος λατρείας.

Το Δικαστήριο συμφώνησε με τα εθνικά δικαστήρια ότι η κ. S. έπρεπε να γνωρίζει ότι οι δηλώσεις της βασίζονταν εν μέρει σε αναληθή γεγονότα και ήταν ικανές να προκαλέσουν αγανάκτηση σε τρίτους. Τα εθνικά δικαστήρια διαπίστωσαν ότι η κ. S. είχε χαρακτηρίσει υποκειμενικά τον Μωάμεθ ως παιδεραστή αναφορικά με τη γενική σεξουαλική του προτίμηση και ότι δεν ενημέρωσε με ουδέτερο τρόπο το ακροατήριό της για το ιστορικό υπόβαθρο, κάτι το οποίο συνεπώς δεν επέτρεψε να διεξαχθεί σοβαρή συζήτηση επί του θέματος. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο δεν είχε κανένα λόγο να απομακρυνθεί από τον χαρακτηρισμό των αμφισβητούμενων δηλώσεων ως αξιολογικές κρίσεις, βάσει της λεπτομερούς ανάλυσης των δηλώσεων που έγιναν.

Το Δικαστήριο έκρινε επίσης ότι ακόμη και σε μια ζωντανή συζήτηση δεν είναι συμβατό με το άρθρο 10 της Σύμβασης να συσσωρεύονται ενοχοποιητικές δηλώσεις στη κατά τα άλλα αποδεκτή έκφρασης γνώμης και να συναχθεί ότι αυτό θα καθιστούσε τις δηλώσεις υπερβαίνουσες τα επιτρεπόμενα όρια της ελευθερίας έκφρασης επιτρεπτές.

Τέλος, δεδομένου ότι η S. ήταν υποχρεωμένη να καταβάλει χαμηλό πρόστιμο και το πρόστιμο ήταν χαμηλότερο από το σύνηθες ποσό που επιβάλλονταν σε αντίστοιχες υποθέσεις, η ποινική κύρωση δεν μπορούσε να θεωρηθεί δυσανάλογη.

Εν κατακλείδι, τα εγχώρια δικαστήρια είχαν εκτιμήσει διεξοδικά το ευρύτερο πλαίσιο των δηλώσεων της προσφεύγουσας και εξισορρόπησαν προσεκτικά το δικαίωμά της στην ελευθερία έκφρασης με τα δικαιώματα τρίτων αναφορικά με τη προστασία των θρησκευτικών αισθημάτων και τη διατήρηση την θρησκευτική ειρηνικής στην αυστριακή κοινωνία. Είχαν συζητήσει τα επιτρεπτά όρια της κριτικής των θρησκευτικών δογμάτων και διαπίστωσαν ότι οι δηλώσεις του προσφεύγοντος ήταν πιθανό να προκαλέσουν δικαιολογημένη αγανάκτηση στους μουσουλμάνους. Επιπλέον, οι φερόμενες δηλώσεις δεν είχαν διατυπωθεί με ουδέτερο τρόπο, με στόχο να αποτελέσουν αντικειμενική συμβολή σε δημόσιο διάλογο σχετικά με τους γάμους ανηλίκων, αλλά μάλλον αποτελούσαν γενίκευση χωρίς πραγματική βάση. Έτσι, θεωρώντας τις δηλώσεις ως υπερβαίνοντας τα επιτρεπτά όρια μιας αντικειμενικής συζήτησης και χαρακτηρίζοντάς τα ως μια καταχρηστική επίθεση στον προφήτη του Ισλάμ, που ήταν ικανή να προκαλέσει προκατάληψη και να θέσει σε κίνδυνο την θρησκευτική ειρήνη, τα εθνικά δικαστήρια είχαν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι τα επίδικα πραγματικά περιστατικά περιείχαν στοιχεία υποκίνησης της θρησκευτικής μισαλλοδοξίας. Έτσι, είχαν προβάλει σχετικούς και επαρκείς λόγους και δεν είχαν υπερβεί το ευρύ περιθώριο εκτιμήσεώς τους. Η παρέμβαση στα δικαιώματα της προσφεύγουσας βάσει του άρθρου 10 ανταποκρινόταν πράγματι σε μια πιεστική κοινωνική ανάγκη και ήταν ανάλογη προς τον επιδιωκόμενο θεμιτό σκοπό.

Συνολικά, δεν υπήρξε παραβίαση του άρθρου 10 (επιμέλεια 

IHEU ‘frustrated’, as European Court fails to overturn ‘blasphemy’ conviction in Austria

In a recent judgement, the European Court of Human Rights has refused to overturn a conviction for ‘disparaging religious doctrines’ about Islam, effectively amounting to a ‘blasphemy’ charge.

The International Humanist and Ethical Union (IHEU) has expressed ‘frustration’ at another judgement from the European Court of Human Rights on the issue of ‘blasphemy’ and free speech.

An Austrian right-wing activist, known only as ‘E.S.’, was charged with “disparaging religious doctrines” after hosting a series of seminars in which she criticized the central figure of Islam, calling him, among other things, a paedophile. The activist appealed the convictions, unsuccessfully, and was eventually ordered to pay a 480 EUR fine.

E.S. appealed this conviction to the European Court of Human Rights, asking the court to rule that the conviction breached her right to freedom of expression.

The European Court did not agree with this argument. Instead the European Court, in keeping with previous judgements on the issue, said that the conviction was within ‘the margin of appreciation’ for the Austrian state. This means that they did not fully examine the facts of the case, or the fundamental arguments, but instead decided to allow the original decision of the Austrian courts to stand.

Commenting on the news, IHEU Chief Executive Gary McLelland, said:

“This case deals with important issues of principles, as well as delicate matters of politics. Many people will find the nature and tone of the original comments deeply offensive, and may be concerned about the impact they will have on society.

“Nevertheless, the decision of the European Court not to intervene in this case is frustrating, and adds to the increasing timidity of the Court on these fundamental issues of free expression. With a rising tide of nationalism and populism across Europe, it’s not difficult to see why so many would like to avoid confronting these difficult issues. But curtailing free expression risks legitimising the fractures voices of the paranoid, and creating a ‘taboo’ culture of secrecy.

“To be clear, it is not our concern here that courts may want to take action to prevent genuine incitement to hatred. But it should concern everyone that European states are given the margin to criminalize ‘disparaging religious doctrines’, and that the European Court of Human Rights is actively asserting a non-existent right of people ‘to have their religious feelings protected’.

“Sunlight is the best disinfectant, and we must resist the urge to give religion a special pass from robust and even offensive criticism.”