House of Macedonian civilization and others v. Greece (Committee of Ministers Decision and Notes)

MINISTERS’ DEPUTIES Decisions CM/Del/Dec(2019)1362/H46-9 5 December 2019
1362nd meeting, 3-5 December 2019 (DH)

H46-9 House of Macedonian civilization and others v. Greece (Application No. 1295/10)

Supervision of the execution of the European Court’s judgments

Reference document



The Deputies

  1. recalled that this case concerns a violation of the right to freedom of association due to the refusal of national courts to register an association on grounds of public order, which the Court considered disproportionate compared to the legitimate aims pursued by the national courts;
  2. recalled the obligation of a Contracting State, under Article 46 of the Convention, to comply promptly, fully and effectively with the judgments of the Court and that this obligation extends to the interpretation of national legislation by the courts;
  3. took note of the dissemination of the Court’s judgment in this case by the authorities in order to ensure that the case-law of national courts concerning the registration of associations is fully aligned with that of the European Court, and of the authorities’ commitment to examine ways in which they could further enhance the systematic dissemination of the Court’s judgments;
  4. noted that the applicant association has not so far obtained any fresh consideration by the Greek courts of the merits of its request for registration, taking due account of the findings of the Court;
  5. noted, in this respect, the authorities’ position that the question of individual measures should be closed, as the applicant association did not request, within the time-limit set, the reopening of its case under Article 758 of the Code of Civil Procedure, which was amended in 2017 in order to allow such reopening;
  6. noting, however, that some issues pertaining in particular to the interpretation of Article 758 of the Code of Civil Procedure are currently pending before the Court of Cassation, invited the authorities to keep the Committee informed of any developments in Greek case-law of relevance to the present case, in particular as regards the above-mentioned provision;
  7. decided to resume examination of this case at one of their forthcoming DH meetings.


MINISTERS’ DEPUTIES Notes on the Agenda CM/Notes/1362/H46-9 5 December 2019
1362nd meeting, 3-5 December 2019 (DH)

Human rights

H46-9 House of Macedonian civilization and others v. Greece (Application No. 1295/10)

Supervision of the execution of the European Court’s judgments

Reference document



Application Case Judgment of Final on Indicator for the classification
1295/10 HOUSE OF MACEDONIAN CIVILIZATION AND OTHERS 09/07/2015 09/10/2015 Complex problem

Case description

The case concerns the refusal of the Greek courts to register the association of the “House of Macedonian Civilization” on the grounds that the use of the term “Macedonian” by the applicant association and the purpose set out in its statutes was contrary to public order and jeopardized the harmonious coexistence of the population of the Florina region and public peace in Greece (§ 11) (violation of Article 11).

The European Court noted that the domestic courts rejected the applicant association’s application for registration on the basis of more or less the same line of reasoning as that adopted by them in the Sidiropoulos and Others case (§38), concerning the same association. The European Court also noted that “in order to assess the purposes and potential activity of the first applicant, the domestic courts relied on the fact that Articles 9-11 of the Convention included the concept of public order among the legitimate purposes likely to justify a restriction of the rights guaranteed… . However, in that case, they should also have taken into account the relevant case-law of the Court, which favours the registration of an association and not the prior review of its legality, when national law provides for clauses allowing for the monitoring of its activity a posteriori” (§ 42).

State of execution

On 4 October 2019, the authorities presented an action report. The main relevant information can be summarised as follows:

Individual measures

Law No. 4491/2017 was adopted on 10 October 2017, amending article 758, paragraph 1, of the Code of Civil Procedure. It provides for the reopening of non-contentious proceedings in cases where the European Court has found a violation of the right to a fair trial or any other substantive right enshrined in the Convention. A transitional provision has also been adopted allowing applicants, in cases such as this one, where the European Court’ s judgment predates the entry into force of the amendment, to request reopening within one year of the s publication of the law (i.e. before 13 October 2018).

The authorities have indicated that, to their knowledge, the applicants have not made use of this procedure. The authorities therefore consider that no further individual measure is necessary.

General measures

The judgment was published on the website of the State Legal Council (SLC). On 26 February 2016, the President of SLC, who is also the Government Agent, sent a letter to the Minister of Justice in which he highlighted the violation found by the Court and the need to execute the judgment. According to the authorities, these measures seem to have yielded positive results: more than 500 associations whose name includes a derivative of the adjective “Macedonian” are currently registered. It transpires from this that some of them conduct activities that are relevant to the preservation of the cultural heritage of their members.

The authorities indicated that domestic courts promote the registration of associations, in line with the judgment of the European Court, and do not engage in any preventive control of their aims.

Rule 9 submission

On 8 October 2019, the applicant association’ s representative – Greek Helsinki Monitor (GHM)[1] – indicated that the refusal to register the applicant association on the grounds of public order and national security had already been criticised  by the Court in the Sidiropoulos case in 1998, that the Greek courts had nevertheless not aligned their case law with that of the Court as was expected by the government (see Final Resolution DH(2000)99), and that thus the new registration procedure initiated in 2005 had again been rejected by the Court of Cassation in 2009 on the grounds of public order and national security already criticised, leading to the present Court judgment. The GHM also pointed out that the third attempt to obtain registration on the basis of the Court’s new judgment was rejected on 27 July 2017 by the Florina Court of Peace on the same grounds and with an explicit reference to the 2009 Court of Cassation judgment[2]. The  the new reopening Law No. 4491/2017 entered into force in October 2017  involving public order or national security issues. In view of this situation, the applicant association refrained from lodging both an appeal in cassation and an application for reopening as none of the remedies could be effective in its case.

To support this position, the GHM referred to a very recent judgment delivered in September 2019 by the Court of First Instance of Serres, which ordered the dissolution of the association “Brotherhood of the Serres Natives: Cyril and Methodius”, registered in 2017, following a request from the Prosecutor of Serres.[3] The court held that the aim of the association to preserve the “mother tongue” did not refer to Greek but to “Macedonian”, whereas, according to the court, the mother tongue of the “Serres natives” is Greek. Thus, the aim pursued by the association was neither defined nor clear and created confusion that could not guarantee the preservation of the peaceful coexistence of the population of the region and was therefore contrary to public order

Analysis by the Secretariat

Individual measures

First of all, it should be noted that this is the second judgment, following that of Sidiropoulos and Others in 1998, concerning the same association in which the European Court found a violation of Article 11. In 2000, when the supervision of execution of Sidiropoulos and Others was closed by the Committee by Final Resolution DH(2000)99, the Greek Government submitted that “considering the direct effect today given to judgments of the European Court of Human Rights in Greek law (see notably the case of Papageorgiou against Greece, Resolution DH(99)714), the Greek courts will not fail to prevent the kind of judicial error that was at the origin of the violation found in this case”. However, all subsequent efforts by the applicant association to achieve registration have been unsuccessful, the last one in 2017, when the domestic court declared the new application for registration inadmissible because it ran counter to the force of res judicata of the 243/2003 judgment of the Florina Court of First Instance (which was the judgment criticised by the European Court in the present case). Moreover, public order and national security-related considerations, which were regarded as unconvincing by the Court, were once again reiterated by the domestic court.

As Greek law currently stands, the examination of the registration of the applicant association depends on the consideration of the relevant case law of the Court by the national courts. It should be noted in this respect that the Convention, by virtue of Article 28 § 1 of the Greek Constitution, is an integral part of Greek domestic law and prevailsover any contrary provision of the law.

In this situation, the Committee may wish to reiterate that the obligation to comply fully and effectively with the judgments of the European Court under Article 46 of the Convention extends to the interpretation by national courts of national legislation. As the Grand Chamber of the Court stated in the case of Verein GegenTierfabriken Schweiz (VgT) v. Switzerland (No. 2) (§ 90), “it is for the Contracting States to organise their courts in such a way as to enable them to meet the requirements of the Convention[…] This principle also applies to the execution of the Court’s judgments” (§ 97).

The government’s request to close the examination of individual measures on the basis of the absence of a request for reopening under the new Law 4491/2017 seems premature.

Indeed, the new law itself does not guarantee that the Court’s considerations will be taken into account (questions of public order and national security are even explicitly included as preventing re-examination following a Court’s judgment) and there are as yet no positive indications from the case law of the Court of Cassation. In such a situation, it seems difficult to propose to the Committee that the absence of a request for reopening be considered as a fact in itself justifying the closure of the examination of individual measures. A possible closure can only be considered once the effectiveness of the new remedy has been proven.

Moreover, the path of reopening does not seem to be indispensable in this case. The applicant association may lodge a new application for registration. However, under the current conditions of the Greek case law described above, it seems unlikely to succeed. It seems reasonable to assume that this can only succeed once the Greek court’s case-law will have been brought into line with the Convention as interpreted by the Court.

In view of these various considerations, it seems premature to conclude the monitoring of the individual measures before confirming that the applicant association has a realistic and substantiated right to obtain, without further delay, a review of its application for registration in a procedure which meets the requirements of the Convention as they emerge from the relevant case law of the Court.

General measures

The information provided by the authorities on the dissemination of the Court’s judgment can be noted.

However, the lack of progress in adapting the case law of Greek courts to the requirements of the Convention, recently confirmed also by the dissolution by a national court in September 2019 of another association in Serres as detailed above, raises serious concerns.

On this note, the Committee could refer to the mission carried out in September 2019 by members of the Execution Department to Greece, and take note of the authorities commitment to examine ways in which they could further enhance the systematic dissemination of the Court’s judgments, in particular through existing websites used by legal professionals, and to improve judges’ training on the Convention.

Furthermore, it is recalled that some issues pertaining in particular to the interpretation of Article 758 of the Code of Civil Procedure are currently pending before the Court of Cassation; the Committee might therefore wish to invite the authorities to keep them informed of any developments in Greek case-law of relevance to the present case, in particular as regards the abovementioned provision.

 The Committee might wish to resume consideration of this case at one of their forthcoming DH meetings.

Financing assured: YES

[1] DH-DD(2019)1152.

[2] Judgment No. 16/2017, of 11 September 2017.

[3] Judgment No. 185/2019, of 10 September 2019.


SAKIR GROUP v GREECE (48475/09), and

by Panayote Dimitras, Greek Helsinki Monitor and EIN Board member


On 22nd November 2019, EIN held its quarterly civil society briefing, ahead of the 1362nd CM-DH meeting. Over 40 participants attended the briefing, including participants from 29 Permanent Representations to the Council of Europe, the EU representation to the Council of Europe, the office of the Commissioner for Human Rights and other CoE staff members. The main recommendations on the cases are available here.


The first case concerns ineffective investigations into alleged hate crimes. Mr Dimitras called upon the CM to ask Greece to amend its anti-racism Law 927/79, so as to implement the recommendations of ECRI, UN HRCttee and UN CERD to criminalize racist insults and defamation, as well as the public dissemination, public distribution, production or storage of racist material.


The House of Macedonian Civilization case is about the non-registration by courts of an association, contrary to the Court’s 1998 judgment concerning the same association. On behalf of the House of Macedonian Civilization, Mr Dimitras urged the Committee of Ministers to join the House of Macedonian Civilization and the Bekir-Ousta group of cases.



Briefing text on the Sakir group, by Panayote Dimitras, Greek Helsinki Monitor (GHM)

Rule 9.1. and 9.2. on the Sakir group, by the Greek Helsinki Monitor (October 2019)

Briefing text on the House of Macedonian Civilization and others, by Panayote Dimitras

Rule 9.1 on the House of Macedonian Civilization and others, by the Greek Helsinki Monitor (October 2019)

Η διεθνώς αναγνωρισμένη μακεδονική μειονότητα της Ελλάδας

Έκθεση της Ανεξάρτητης Εμπειρογνώμονα για Μειονοτικά Θέματα στον ΟΗΕ Gay McDougall

[σε μετάφραση ΕΠΣΕ απόσπασμα από την περίληψη:]

18 Φεβρουαρίου 2009

«Η Ανεξάρτητη Εμπειρογνώμονας καλεί επειγόντως την Κυβέρνηση της Ελλάδας να αποσυρθεί από τη διαμάχη αν υπάρχει μακεδονική ή τουρκική μειονότητα στην Ελλάδα και να εστιασθεί στην προστασία των δικαιωμάτων του αυτοπροσδιορισμού, της ελευθερίας της έκφρασης και της ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι αυτών των κοινοτήτων. Τα δικαιώματά τους σε μειονοτική προστασία πρέπει να γίνουν σεβαστά σύμφωνα με τη Διακήρυξη για τις Μειονότητες και τις βασικές διεθνείς συνθήκες ανθρώπινων δικαιωμάτων. Η Ελλάδα πρέπει να συμμορφωθεί πλήρως με τις αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, ειδικότερα με εκείνες τις αποφάσεις ότι πρέπει να επιτραπεί σε συλλόγους να χρησιμοποιήσουν τις λέξεις «μακεδονικός» και «τουρκικός» στα ονόματά τους και να εκφράζουν ελεύθερα τις εθνοτικές ταυτότητές τους.»

Καταληκτικές παρατηρήσεις της Επιτροπής του ΟΗΕ 
για την Εξάλειψη των Φυλετικών Διακρίσεων: Ελλάδα

[μετάφραση του ΕΠΣΕ στα ελληνικά από το αγγλικό πρωτότυπο]

28 Αυγούστου 2009

(…) 15. Η Επιτροπή ανησυχεί για τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν ορισμένες εθνοτικές ομάδες ως προς την άσκηση της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι και σχετικά με αυτό το θέμα σημειώνει τις πληροφορίες για την αναγκαστική διάλυση και άρνηση εγγραφής μερικών συλλόγων που περιλαμβάνουν στον τίτλο τους λέξεις όπως «μειονότητα», «τουρκικός/ή» ή «μακεδονικός/ή», καθώς και την εξήγηση μιας τέτοιας απόρριψης.

Η Επιτροπή απευθύνει σύσταση στο Κράτος μέλος να θεσπίσει μέτρα για τη διασφάλιση της αποτελεσματικής απόλαυσης από πρόσωπα που ανήκουν σε κάθε κοινότητα ή ομάδα, του δικαιώματος στην ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι καθώς και στα πολιτισμικά τους δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος χρήσης των μητρικών γλωσσών.

Ιστότοπος του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους – επίσημη μετάφραση της απόφασης του ΕΔΔΑ στην υπόθεση «Ουράνιο Τόξο κατά Ελλάδας»

20 Οκτωβρίου 2005

«Το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι το κόμμα Ουράνιο Τόξο είναι κόμμα που έχει συσταθεί νόμιμα και ένας από τους σκοπούς του είναι η υπεράσπιση της μακεδονικής μειονότητας που κατοικεί στην Ελλάδα. Το γεγονός της ανάρτησης στην πρόσοψη της έδρας του μιας επιγραφής με το όνομα του κόμματος στην μακεδονική γλώσσα δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί αξιόποινη πράξη ούτε να αποτελέσει αφ’ εαυτής υπαρκτό και επικείμενο κίνδυνο για την δημόσια τάξη.»

Ιστότοπος του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους – επίσημη μετάφραση της απόφασης του ΕΔΔΑ στην υπόθεση “Στέγη Μακεδονικού Πολιτισμού κατά Ελλάδας”

9 Ιουλίου 2015

“Το Δικαστήριο επισημαίνει ότι οι σκοποί του προσφεύγοντος σωματείου, που αναφέρονται, γενικά, στο καταστατικό του, δύσκολα μπορούσαν από μόνοι τους να επιφέρουν παραβίαση της δημόσιας τάξης. Συναφώς σκόπιμο είναι να υπομνησθεί ότι στην προαναφερθείσα απόφασή του Σιδηρόπουλος και λοιποί το Δικαστήριο έκρινε ήδη ότι «ακόμα και αν υποτεθεί ότι οι ιδρυτές σωματείου, όπως αυτό της υπό κρίση υπόθεσης, επικαλούνται μειονοτική συνείδηση, το Έγγραφο της Διάσκεψης της Κοπεγχάγης για την ανθρώπινη διάσταση της ΔΑΣΕ (Κεφάλαιο IV) της 29ης Ιουνίου 1990 και ο Χάρτης του Παρισιού για μια Νέα Ευρώπη της 21ης Νοεμβρίου 1990 – που η Ελλάδα επιπλέον υπέγραψε – τους επιτρέπουν να ιδρύουν σωματεία για να προστατεύσουν την πολιτιστική και πνευματική τους κληρονομιά» (προαναφερθείσα Σιδηρόπουλος και λοιποί, , § 44)…. Κατόπιν των ανωτέρω, το Δικαστήριο συμπεραίνει ότι η άρνηση εγγραφής του επίμαχου σωματείου ήταν δυσανάλογη προς τους νόμιμους σκοπούς που έκαναν δεκτούς τα εθνικά δικαστήρια. Επομένως, υπήρξε παραβίαση του άρθρου 11 της Σύμβασης.”

Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά του Ρατσισμού και της Μισαλλοδοξίας- ECRI

(τέταρτος κύκλος επιτήρησης)

15 Σεπτεμβρίου 2009

Μακεδόνες και άλλες μειονοτικές ομάδες

  1. Στην τρίτη της έκθεση, η ECRI ενθάρρυνε τις ελληνικές αρχές να λάβουν περαιτέρω μέτρα προς την κατεύθυνση της αναγνώρισης της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι και της ελευθερίας της έκφρασης των μελών των Μακεδονικών και Τουρκικών κοινοτήτων που ζουν στην Ελλάδα. Χαιρέτισε την χειρονομία συμφιλίωσης στην οποία προέβησαν οι Ελληνικές αρχές προς τους Μακεδονικής εθνικής ταυτότητας πρόσφυγες από τον εμφύλιο πόλεμο, ενώ τις ενθάρρυνε έντονα να πραγματοποιήσουν μεγαλύτερη πρόοδο στην κατεύθυνση αυτή με τρόπο που δεν θα προβαίνει σε διακρίσεις. Η ECRI επίσης συνέστησε στις ελληνικές αρχές να εξετάσουν προσεχτικά τους ισχυρισμούς για διακρίσεις και πράξεις μισαλλοδοξίας κατά των Μακεδόνων, Τούρκων και άλλων, και να λάβουν μέτρα για την δέουσα τιμωρία τέτοιων ενεργειών.
  1. Η κατάσταση της αναγνώρισης του δικαιώματος της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι αναφορικά με κάποιες ομάδες που ζουν στην Ελλάδα (Μακεδόνες και Τούρκους ) παραμένει.  Για το σκοπό αυτό, από την τρίτη έκθεση της ECRI, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων εξέδωσε τρεις αποφάσεις κατά της Ελλάδας για παραβίαση του Άρθρου 11 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ελευθερία του συνέρχεσθαι και του συνεταιρίζεσθαι) αναφορικά με μέλη της κοινότητας ατόμων εθνοτικής τουρκικής καταγωγής.  Αναφορικά με τα άτομα Μακεδονικής εθνικής ταυτότητας και την απόφαση της υπόθεσης Σιδηρόπουλος και λοιποί κατά Ελλάδος  που αναφέρθηκε στην τρίτη της έκθεση, η ECRI ενημερώθηκε ότι το ζήτημα της αναγνώρισης του εν λόγω σωματίου (Στέγη Μακεδονικού Πολιτισμού) εκκρεμεί ενώπιον του Ανώτατου Δικαστηρίου καθώς δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί.  Φαίνεται ακόμη ότι ούτε τα σωματεία εθνοτικής τουρκικής καταγωγής, που αποτελούσαν το θέμα των παραπάνω αποφάσεων, έχουν αναγνωριστεί ακόμη.  Η ECRI επιθυμεί για το σκοπό αυτό να επιστήσει την προσοχή των ελληνικών αρχών τη διαπίστωση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ότι οι σύλλογοι που αναζητούν εθνική ταυτότητα ήταν επίσης σημαντικοί για τη σωστή λειτουργία της δημοκρατίας. Θεωρείται ότι ο πλουραλισμός βασίστηκε επίσης στη γνήσια αναγνώριση και το σεβασμό για τη διαφορετικότητα και τις δυναμικές των πολιτιστικών παραδόσεων, των εθνοτικών και πολιτισμικών ταυτοτήτων και των θρησκευτικών πεποιθήσεων.
  1. Η ECRI σημειώνει ότι θα πρέπει να υπάρξει ακόμη πρόοδος για την αναγνώριση του δικαιώματος των μελών των μειονοτικών ομάδων για ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι και επίσης για την ελευθερία της έκφρασης.
  1. Οι παράγοντες της κοινωνίας των πολιτών και οι αντιπρόσωποι της μακεδονικής κοινότητας έχουν υποδείξει στην ECRI ότι η εφαρμογή συμβιβαστικών μέτρων που ελήφθησαν για εκείνους που διέφυγαν στον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο αναφορικά με την αποκατάσταση της ιθαγένειάς τους και την επιστροφή της περιουσίας τους που είχε κατασχεθεί, εξακολουθεί να ισχύει μόνο για τους αυτόχθονες Έλληνες.  Αντιπρόσωποι της Μακεδονικής κοινότητας έχουν εκφράσει ακόμη τα αισθήματα διάκρισης, μεταξύ άλλων, αναφορικά με τη χρήση των ονομάτων τους στη δική τους γλώσσα και την αδυναμία να παραπεμφθούν στο δικαστήριο υποθέσεις ομιλιών μίσους στα μέσα ενημέρωσης κατά των Μακεδόνων . Αντιπρόσωποι της τουρκικής κοινότητας της δυτικής Θράκης έχουν επίσης δηλώσει ότι η αναγνώριση της ταυτότητάς τους είναι ανάμεσα στα πιο σημαντικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν μαζί με την παιδεία και το δικαίωμα για θρησκευτική ελευθερία, ποτ έχουν συζητηθεί σε άλλα σημεία αυτής της έκθεσης .
  1. Η ECRI συνιστά έντονα στις ελληνικές αρχές να λάβουν μέτρα για την αναγνώριση των δικαιωμάτων των μελών διαφορετικών ομάδων που ζουν στην Ελλάδα, περιλαμβανομένης και της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι, σε πλήρη συμμόρφωση με τις σχετικές αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
  1. Η ECRI συνιστά ξανά στις ελληνικές αρχές να κάνουν ενέργειες για την εφαρμογή, με τρόπο που δεν θα προωθεί τις διακρίσεις, των συμβιβαστικών μέτρων που λαμβάνονται για όλους εκείνους που διέφυγαν στον εμφύλιο πόλεμο.
  2. Η ECRI συνιστά στις ελληνικές αρχές να ερευνήσουν τους ισχυρισμούς για διακρίσεις κατά μελών της μακεδονικής και της τουρκικής κοινότητας και να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα για να τις αντιμετωπίσουν, περιλαμβανομένης και της διασφάλισης της εφαρμογής της σχετικής νομοθεσίας όπου είναι απαραίτητο. Η ECRI συνιστά επίσης έντονα στις ελληνικές αρχές να κάνουν ενέργειες για την αναγνώριση του δικαιώματος του αυτοπροσδιορισμού των ομάδων αυτών.
  1. Στην τρίτη της έκθεση, η ECRI συνέστησε έντονα στις ελληνικές αρχές να ανοίξουν διάλογο με τους εκπροσώπους των Μακεδόνων, προκειμένου να εξευρεθεί λύση στις εντάσεις που σημειώνονται μεταξύ αυτής της ομάδας και των αρχών, καθώς και μεταξύ της ομάδας και του γενικότερου πληθυσμού, ώστε να μπορέσει να επιτευχθεί η συνύπαρξη με αμοιβαίο σεβασμό προς το συμφέρον όλων.
  2. Αντιπρόσωποι της μακεδονικής κοινότητας έχουν αναφέρει ότι οι προσπάθειές τους για συμμετοχή σε διάλογο με τις ελληνικές αρχές, για ζητήματα όπως η γλώσσα και η χρήση της μακεδονικής γλώσσας στην τηλεόραση δεν έχουν αποδώσει. Η ECRI ελπίζει έτσι ότι οι αρχές θα συμμετέχουν σε έναν ανοιχτό και εποικοδομητικό διάλογο με τους αντιπροσώπους της μακεδονικής κοινότητας για ζητήματα που απασχολούν τα μέλη αυτής της ομάδας.
  3. Η ECRI συνιστά ξανά στις ελληνικές αρχές να ορίσουν ένα διάλογο με τους αντιπροσώπους των Μακεδόνων για να βρεθεί μια λύση στα ζητήματα που επηρεάζουν τα μέλη αυτής της ομάδας.


Η Ελλάδα που φοβάται τους Έλληνες




Γιώργος Δημακόπουλος

Μέχρι πότε οι Έλληνες θα φοβούνται τους Έλληνες;

Υπάρχει μια μεγάλη ελλάδα που ζει στα 131.957 km2 της και καλύπτει όλους όσους πολίτες της θέλουν να ζουν και να δημιουργούν εντός και εκτός της. Χωρίς να ελέγχει το χρώμα σου, την ιθαγένεια, την υπηκοότητα, το φύλο σου, την φυλή, την τσέπη, τις επιλογές σου, τις αρρώστιες σου. Που για να σε πολιτογραφήσει Έλληνα πολίτη δεν χρειάζεται να γίνεις αστέρας του ΝΒΑ, για αυτήν την Ελλάδα ήσουν και είσαι Έλληνας από τότε που έπλενες παρμπρίζ στα φανάρια. Που δεν στέλνει tweet μόνο όταν είναι να μπεις στην 5αδα του all star game, αλλά που διεκδικεί μαζί σου να σου αποδοθούν τα δικαιώματα σου στο σχολείο, στην δουλειά, στην καθημερινότητα. Που στέλνει tweet ώστε κανένας πολιτικός να μην σε κόβει από το δικαίωμα του Έλληνα πολίτη.

Και υπάρχει μια άλλη μικρή ελλαδάρα που φοβάται τους έλληνες πολίτες. Που βλέπει εχθρούς, εφιάλτες, προδότες, μειοδότες. Που βαπτίζει κάποιους ως εχθρούς, εφιάλτες, προδότες, μειοδότες για να πάρει μερικά ψηφαλάκια από τα εθνίκια στις εκλογές. Αυτή η μικρή ελλάδαρα ποζάρει με φουστανέλες και κοστούμια ανάλογα την περίσταση. Από κυβέρνηση σε αντιπολίτευση, ανάλογα με την καρέκλα ανάλογο και το ένδυμα.

Στον Έβρο οι Πομάκοι, οι μουσουλμάνοι, οι αποκαλούμενοι «τούρκοι» ζούσαν για χρόνια με μπάρες και «διαβατήρια» γιατί κάποιοι τους φοβούνταν να μην γίνουν τούρκοι. Σηκώσαμε τις μπάρες μόνο όταν καταλάβαμε ότι έτσι θα γίνουν «τούρκοι». Όχι γιατί είναι έλληνες πολίτες με δικαιώματα ίδια με εμάς, αλλά γιατί φοβηθήκαμε μην γίνουν όντως «τούρκοι». Στην Φλώρινα ζουν περίπου 6-8χιλ μειονοτικοί «μακεδόνες» ομιλούντες την «μακεδονική» και το ελληνικό κράτος φοβάται να τους αναγνωρίσει τα δικαιώματα τους. Και ας τρώμε καταδίκες στο Ευρωπαικό Δικαστήριο για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (ΕΔΔΑ). Δεν υπάρχει λέμε μακεδονική μειονότητα επειδή δεν είναι αναγνωρισμένη μειονότητα από τις συνθήκες. Γιατί υπάρχεις μόνο όταν σε αναγνωρίζουν οι συνθήκες! Και αυτοί οι 6-8 χιλ συμπολίτες μας εκεί πάνω τι είναι; Προτιμάμε να τους λέμε γυφτοσκοπιανούς παρά έλληνες πολίτες μακεδόνες. Τους φοβόμαστε χωρίς λόγο. Τους θέλουμε να γίνουν ελληναράδες που θα φοβούνται τις άλλες μειονότητες. Δεν τους θέλουμε Έλληνες να σέβονται τους άλλους Έλληνες. Με την Αλβανία είμαστε επίσημα σε εμπόλεμο από το 1940 γιατί και εμείς και αυτοί βάζουμε εμπόδια, είτε για την ΑΟΖ, είτε για το «ανύπαρκτο τσάμικο» (ένα υπαρκτό πρόβλημα από το 1924), είτε για την ελληνική μειονότητα. Κρύβουμε τα προβλήματα κάτω από το χαλί της ακινησίας, και αφήνουμε το χρόνο να περνάει εις βάρος όλων. Δεν κερδίζει κανένας. Όλοι χάνουν. Πρώτοι χάνουν οι έλληνες μειονοτικοί. Αν εκλέγεσαι στην Β΄ Αθήνας και στα studio των παπαδακηδοαυτιάδων χέστηκες για τον Έλληνα της Χιμάρας, χέστηκες για τον Έλληνα της Φλώρινας και τον Πομάκο της Ροδόπης. Ό,τι είναι ξένο από εσένα, δεν υπάρχει.

Αν σε ψηφίζουν οι πατρίς θρησκεία οικογένεια χέστηκες για τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+, των μεταναστών 2ης γενιάς, τους ασθενείς με HIV τους τοξικοεξαρτημένους, τους Ρομά, τους άθεους, τους Εβραίους. Τους φοβάσαι, γιατί τους «φοβάται» μια δράκα ψηφοφόρων σου. Θα υπερασπιστείς το δικαίωμα κάποιων νοικοκυραίων να σαπίσουν στο ξύλο κάποιον γιατί μπήκε στο μαγαζί τους και δεν τους άρεσε η φάτσα τους, θα υπερασπιστείς το «δικαίωμα» κάποιου να πυροβολεί τους αλβανούς μπάτσους και θα καταθέτεις στεφάνια στον ήρωα του παροξυσμού σου (το θύμα της πατριδοκάπηλης προπαγάνδας σου). Δεν θα υπερασπιστείς κανένα κοινωνικό νομοσχέδιο που αναγνωρίζει τα στοιχειώδη δικαιώματα τους γιατί αυτοί δεν είναι σαν και εσένα, γιατί η «κοινωνία δεν είναι έτοιμη», γιατί εσύ θες η κοινωνία να μην είναι «έτοιμη».

Τα προβλήματα δεν λύνονται αν δεν τα αντιμετωπίζεις. Ο φόβος δεν επιλύει. Ο φόβος πολλαπλασιάζει τον φόβο, κτίζει οχυρώματα, ανοίγει αποστάσεις. Μέχρι πότε οι Έλληνες θα φοβούνται τους Έλληνες; Δεν υπάρχουν έλληνες προδότες και μειοδότες, δεν υπάρχουν πολίτες άλλοι με υψηλό εθνικό φρόνημα και άλλοι πεμπτοφαλαγγίτες, κανένας δεν μπορεί να φοβάται να αναγνωρίσει κυριαρχικά δικαιώματα σε κοινωνικές μειονότητες, κανένας δεν μπορεί να φοβάται να αναγνωρίσει το δικαίωμα του θρησκευτικού γλωσσικού εθνοτικού αυτοπροσδιορισμού σε άλλους γιατί τους φοβάται. Ο ρεαλισμός, η λογική, η εμπιστοσύνη και ο αλληλοσεβασμός θα κλείσουν όσα αγκάθια μένουν ανοικτά. Δεν υπάρχουν δικαιώματα αλά καρτ μόνο για τους δικούς σου. Τα δικαιώματα δεν μπαίνουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Τα οφείλεις. Δεν τα φοβάσαι. Το μέλλον θέλει τόλμη.

* Ο Γιώργος Δημακόπουλος είναι μέλος της ΜΕΣΥΑ


Briefing Committee of Ministers on Makaratzis and others group of cases v Greece and Bekir Ousta and others group of cases v Greece

EIN civil society briefing focuses on Georgia, Greece and the Russian Federation

26 November 2018

On 23 November 2018, EIN held its quarterly civil society briefing, ahead of the 1331st CM-DH meeting.

Presentations were given on the following cases: (…)

2- Makaratzis v Greece (Application No 50385/99) – Ill-treatment by coastguards and other state agents and a lack of effective investigations. (…)

4- Bekir Ousta v Greece (Application 35151/05) – Refusal of domestic courts to register the applicants’ associations.

Over 35 participants attended the briefing, including participants from the Permanent Representations to the Council of Europe, the office of the Commissioner for Human Rights, and other CoE staff members. The main recommendations from the briefing are available here. (…)

2- Makaratzis and others group of cases v Greece (Application No 50385/99)

These cases concern ill-treatment and the unauthorized and disproportionate use of force by law enforcement officials.

An update on the group was delivered by Panayote Dimitras from the Greek Helsinki Monitor (GHM), which represents the victims in nine of thirteen cases of the group.

Mr Dimitras first underlined the positive points included in Greece’s communication dated 4/10/2018 on the Makaratzis group of cases, i.e. the beginning of the functioning of the National Mechanism for the Investigation of Arbitrary Behaviour (hereafter “the Mechanism”) within the framework of the Greek Ombudsman; and the agreement of the Government with the Mechanism recommendation that letters of apology be sent to victims of the incriminating acts.

He further highlighted the historical decision of the Supreme Court Prosecutor, in the Chowdury and others v Greece case, to file an appeal for the cassation of a domestic court judgment for the benefit of the law, to comply with the ECtHR judgment ruling that this domestic judgment was violating the ECHR. He reminded that GHM had recommended as a fundamental remedy to execute ECtHR judgments the filing of such appeals for cassation by the Supreme Court Prosecutor in case where the violations ruled by the ECtHR resulted from domestic court judgments.

Despite these positive developments, there is still need for further progress. With regard to the work of the Ombudsman as the Mechanism for the investigation of arbitrary behaviour, in particular, Mr Dimitras regretted the lack of transparency and information on the Mechanism. GHM, which represents the victims in nine out of thirteen cases has never received any communication from the Mechanism. Most importantly, Mr Dimitras expressed his concern over the decision by the Ombudsman on almost all new cases not to carry out his own investigations but only to supervise them, and entrust the disciplinary investigations to what GHM considers as objectively partial investigation bodies. He also recalled that, in its Report on Greece of 2 November 2018, the UN Human Rights Committee evaluated the answers from Greece related to the work of the Ombudsman and the effectiveness of the Mechanism as either partially satisfactory or not satisfactory.

With regard to the Makaratzis group of cases, GHM therefore urged the CM to ask the Greek government to:

  • reopen all disciplinary investigations in the 13 cases of the Makaratzis group;

  • request the Supreme Court Prosecutor to file appeals for cassation for the benefit of law of ten domestic judgments in the Makaratzis group of cases found by the ECtHR to be in violation of the ECHR;

  • provide detailed information on the punishment of law enforcement officials for misconduct, ill-treatment or disproportionate use of force;

  • make sure that the Ombudsman investigates himself the torture or ill-treatment allegations;

  • empower the Ombudsman to impose sanctions. To do so, the law should be amended so that the Mechanism can impose penalties; concretely, a solution would be to remove the Mechanism from the Ombudsman and make it independent.

  • introduce the necessary amendments so that the definition of torture is compatible with Article 1 of UN CAT

The memo of Mr Dimitras on this group of cases is available here. The latest communication from the Greek government (September 2017) is here. You can also download the Rules 9.2. September and October submissions by the Greek Helsinki Monitor. (…)

4. Bekir Ousta and others group of cases v Greece (Application No 35151/05)

These cases concern violations of the right to freedom of association (Article 11) due to the refusal to register Turkish minority associations (Bekir-Ousta and Others and Emin and Others; final domestic decisions in 2006 and 2005 respectively).

Mr Dimitras, from the Greek Helsinki Monitor, gave a summary of the developments since the last examination of the case by the CM, in December 2017. In February 2018, the Cultural Association of Turkish Women of the Prefecture of Xanthi was refused registration on similar grounds as in the present group of cases. In its 2018 communications, mentioned Mr Dimitras, Greece has refused to address the CM December 2017 concerns on these developments. More importantly, the Supreme Court Judgment dissolving the Turkish Union of Xanthi(which was the first of the three Turkish minority associations of the group of cases that filed an application for the reopening of the domestic proceedings), was considered by the Greek government as irrevocable. This means, Mr Dimitras explained, “that any similar applications for the reopening of the proceedings on the basis of Articles 29 and 30 of Law 4491/2017 by ethnic Turkish and ethnic Macedonian minority associations vindicated by the ECtHR will have no chance to become admissible by domestic courts”.

Bearing in mind these developments, Mr Dimitras called on the CM to ask the Greek government to:

  • provide explanations for the two domestic court decisions not to register the new Cultural Association of Turkish Women in the Prefecture of Xhanti, and to reject as inadmissible the Turkish Union of Xhanti’s application to have its dissolution annulled;

  • promptly introduce a legislative amendment that will change the procedure so as to introduce a simple registration of associations, along the line of (for instance) the French model;

  • request that the Supreme Court Prosecutor to file appeals for cassation against all domestic judgments that were found by the ECtHR to violate the ECHR, including the four judgments related to the Bekir -Ousta associations.

The memo of Mr Dimitras and his recommendations are available here. The Rule 9.2. submission of the Greek Helsinki Monitor published in September and October 2018 are there. The December 2017 CM decision on this case is here. (…)


27/09/2018: Greek Helsinki Monitor involved in five out of nine European Court cases under enhanced supervision

After its regular September 2018 meeting, the Council of Europe Committee of Ministers – Deputies (CM) published on 27 September 2018 the current list of group of cases of European Court of Human Rights (ECtHR) judgments under enhanced supervision. Nine concerned Greece (see table below): in five of them Greek Helsinki Monitor (GHM) has been involved representing the applicants before the ECtHR and/or submitting communications to the CMBekir-Ousta and others (communications to the CM), House of Macedonian Civilization (application and communications to the CM), M.S.S. group (third party intervention in M.S.S.), Makaratzis group (applications in nine out of twelve cases and communications to the CM), and Sakir (application in one of the two cases in the group – Gjikondi and others).

coe cm enhamced supervision 28-9-2018 greece

Τα βαφτίσια της «μη Μακεδονίας»

Η Εφημερίδα των Συντακτών

Τα βαφτίσια της «μη Μακεδονίας»

Οι τρεις Μακεδονίες στο βιβλίο του Ευάγγελου Κωφού (1964), εμπειρογνώμονα του ελληνικού ΥΠΕΞ επί τρεις δεκαετίες (1963-1995)
Οι τρεις Μακεδονίες στο βιβλίο του Ευάγγελου Κωφού (1964), εμπειρογνώμονα του ελληνικού ΥΠΕΞ επί τρεις δεκαετίες (1963-1995) | E. KOFOS, «NATIONALISM AND COMMUNISM IN MACEDONIA» (Θεσ/νίκη 1964)

«Επ’ ουδεμίας ιστορικής βάσεως δυνάμεθα να στηρίξωμεν νέαν της Μακεδονίας οριοθέτησιν»

Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος (3/1/1885)

Mια απρόσμενη έκπληξη περιμένει τον καλοπροαίρετο πατριώτη που θ’ ανατρέξει στον πατέρα της ελληνικής εθνικής ιστοριογραφίας για να ελέγξει την εκατέρωθεν επιχειρηματολογία των τελευταίων ημερών περί Βορείου Μακεδονίας.

Αναφερόμαστε φυσικά στην «Ιστορία του Ελληνικού Εθνους» του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου, το πολύτομο έργο που κυκλοφόρησε μεταξύ 1860 και 1874 διαμορφώνοντας την εικόνα που οι κατοπινοί Ελληνες έχουμε -κυρίως μέσω του σχολείου- για το συλλογικό ιστορικό μας παρελθόν.

Στην πρώτη παράγραφο περί Μακεδονίας πληροφορούμαστε πως υπήρξαν δυο διαδοχικές οριοθετήσεις της αρχαίας εκείνης χώρας.

Η αρχική περιλάμβανε μόνο την ενδοχώρα της σημερινής ελληνικής Δυτικής Μακεδονίας και τη νοτιοδυτική ΠΓΔΜ, δίχως να φτάνει καν μέχρι τη θάλασσα.

Η δεύτερη οριοθέτηση, μετά τις κατακτήσεις του Φιλίππου, είναι αυτή που καθιερώθηκε στη συνέχεια παγκοσμίως ως «Μακεδονία» −και προς βορράν έφτανε μέχρι το όρος Σκάρδος (Σαρ Πλάνινα), τα σύνορα δηλαδή ΠΓΔΜ και Κοσσυφοπεδίου.

Επί λέξει:

«Επί Φιλίππου η Μακεδονία έλαβεν έκτασιν μεγάλην, η δε αρχαιοτέρα Μακεδονία ήτο πολύ μικροτέρα. Η αρχαία μικρά αύτη Μακεδονία δεν έφθανεν, ως βραδύτερον, μέχρι του Θερμαϊκού κόλπου, αλλά περιωρίζετο εις τας περί τον άνω Αλιάκμονα και τον άνω Εριγώνα χώρας […]. Και ούτος μεν ήτο ο πυρήν της Μακεδονίας. Η δε ευρυτέρα χώρα εις ην μετεδόθη βραδύτερον το όνομα εκείνο, καίτοι ορεινή ούσα και διατεμνομένη υπό πολλών πλαγίων κλάδων του Σκάρδου όρους, περιλαμβάνει τρία μεσόγεια πεδία. Εκ τούτων το βορειότατον είναι το πεδίον το σήμερον καλούμενον Τέτοβο ή Καλκάνδερε» (εκδ. Γαλαξία, τ.6ος, Αθήνα 1969, σ.7).

Πώς ταιριάζουν όλα αυτά με το εθνικό δόγμα των τελευταίων δυόμισι δεκαετιών, που κυριάρχησε στη χώρα μας μετά το 1992 και σύμφωνα με το οποίο οι βόρειοι γείτονές μας «δεν δικαιούνται» να θεωρούν τη χώρα τους τμήμα -έστω- της Μακεδονίας;

Η απάντηση είναι πολύ απλή: δεν ταιριάζουν! Οπως θα δούμε στο σημερινό αφιέρωμα, το θεώρημα που θέλει την επικράτεια της νυν ΠΓΔΜ (και οσονούπω Βόρειας Μακεδονίας) εκτός μακεδονικού χώρου δεν υπήρξε κάποια επιστημονική αλήθεια αλλά μια αυθαίρετη κατασκευή του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών εν έτει 1884, με καθαρά πρακτικό σκοπό: τη νοερή αποκοπή των βορειότερων (ουδόλως ελληνικών) μακεδονικών εδαφών από τα νοτιότερα, όπου υπήρχε αξιόλογη ελληνική παρουσία ή επιρροή, προκειμένου ν’ αποφευχθεί η κοινή πολιτική εξέλιξή τους προς ανεπιθύμητες κατευθύνσεις.

Το ιδεολόγημα αυτό δεν έγινε τότε καθολικά δεκτό από τους ελληνικούς κύκλους που διαχειρίζονταν το Μακεδονικό, απορρίφθηκε δε κατηγορηματικά από τον ίδιο τον Παπαρρηγόπουλο, με τη διττή ιδιότητά του ως εθνικού ιστορικού και προέδρου του «Συλλόγου προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων» (της τότε ελληνικής μυστικής υπηρεσίας στον οθωμανικό χώρο).

Ανασύρθηκε όμως από τη ναφθαλίνη επί Σαμαρά για να επιβληθεί σε μια παραζαλισμένη κοινή γνώμη, μέσα στο κλίμα εθνικιστικής υστερίας του 1992-1994, σαν εξ αποκαλύψεως αλήθεια.

Αρχαίοι και νεότεροι

Η οριοθέτηση που επικαλείται στην «Ιστορία» του ο Παπαρρηγόπουλος δεν ήταν καινούργια.

Πηγή του ίδιου και των συγχρόνων του αποτελούσαν οι μεγάλοι γεωγράφοι της αρχαιότητας:

  • Ο Στράβων (1ος αι. μ.Χ.) περιγράφει ως βόρειο σύνορο της Μακεδονίας τη νοητή γραμμή Σκάρδου – Ορβήλου [σημ. Πιρίν] – Ροδόπης (Strabonis Geographica, Βερολίνο 1852, τ.Α΄, σ.376-7).
  • Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος (2ος αι. μ.Χ.) ως όριο Μακεδονίας – Ιλλυρίδας – Ανω Μοισίας αναφέρει κι αυτός τον Σκάρδο (Claudii Ptolemaei Geographia, Λειψία 1843, τ.Α΄, σ.192-3, 132-3 & 180-1).
  • Ο Παυσανίας, επίσης του 2ου αιώνα, δεν ασχολήθηκε πάλι καθόλου με τη Μακεδονία. Το δεκάτομο έργο του «Ελλάδος περιήγησις» αφορά μόνο την Πελοπόννησο και τη σημερινή Στερεά.

Οπως ήταν αναμενόμενο, η παράδοση αυτή καθόρισε την οριοθέτηση της Μακεδονίας και στα νεότερα χρόνια, όταν η ευρωπαϊκή διανόηση ανακάλυψε ξανά την αρχαιότητα και τις ιστορικές ονομασίες των περιοχών της «Ευρωπαϊκής Τουρκίας».

Υπενθυμίζουμε πως ο γεωγραφικός όρος «Μακεδονία» στα βυζαντινά χρόνια είχε μετακομίσει στην Ανατολική Θράκη (πατρίδα, μεταξύ άλλων, των Αρμενίων αυτοκρατόρων της «Μακεδονικής δυναστείας»), ενώ στη διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εξαφανίστηκε εντελώς από το επίσημο λεξιλόγιο.

Το εθνολογικό μωσαϊκό της οθωμανικής Μακεδονίας, σύμφωνα με τον Βούλγαρο σχολικό επιθεωρητή Βασίλ Κάντσοφ (1900): όλοι οι σλαβόφωνοι απεικονίζονται (με πράσινο) ως «Βούλγαροι»· με ροζ οι Τούρκοι, πορτοκαλί οι Αλβανοί, μπλε οι Ελληνες και μοβ οι Βλάχοι. DOTATION CARNEGIE, «ENQUÊTE DANS LES BALKANS» (Παρίσι 1914)
↳ Το εθνολογικό μωσαϊκό της οθωμανικής Μακεδονίας, σύμφωνα με τον Βούλγαρο σχολικό επιθεωρητή Βασίλ Κάντσοφ (1900). Κριτήριο ταξινόμησης αποτελεί η μητρική γλώσσα: όλοι οι σλαβόφωνοι απεικονίζονται (με πράσινο) ως «Βούλγαροι»· με ροζ οι Τούρκοι, πορτοκαλί οι Αλβανοί, μπλε οι Ελληνες και μοβ οι Βλάχοι. Η εδαφοποιημένη απεικόνιση υποτιμά σαφώς τους πληθυσμούς των αστικών κέντρων (κυρίως μουσουλμανικούς και δευτερευόντως ελληνικούς) προς όφελος της υπαίθρου, η γεωγραφική όμως έκταση της ελληνοφωνίας αποτυπώνεται με αξιοσημείωτη ακρίβεια

«Με το όνομα Μακεδονία», διαβάζουμε έτσι στη γαλλική Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια του ΙΘ΄ αι., «αντιλαμβανόμαστε σήμερα το κεντρικό τμήμα της Ευρωπαϊκής Τουρκίας που ορίζεται προς βορράν από το Σαρ-Νταγ [=τον Σκάρδο] και το Καρά-Νταγ, προς ανατολάς από τον Νέστο, προς νότον από το Αιγαίο πέλαγος και προς δυσμάς από μιαν ασαφή γραμμή που, υπερβαίνοντας τις λίμνες Πρέσπα και Οχρίδα, τη διαχωρίζει από την Αλβανία» (La Grande Encyclopédie, τ.22, σ.864).

Την ίδια ακριβώς οριοθέτηση ακολουθούν επίσης οι Ελληνες γεωγράφοι και ιστορικοί μέχρι τα τέλη του ΙΘ΄ αιώνα.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα:

● Ο Μελέτιος Μήτρου (1661-1714) θεωρεί «άπασα την Μακεδονίαν» τμήμα της Ελλάδας, με όριο προς βορράν «τα Σαρδικά όρη» («Γεωγραφία παλαιά και νέα», Εν Βενετία 1807, σ.250 και 248). Ως μακεδονικές πόλεις μνημονεύει επίσης τα κυριότερα αστικά κέντρα της σημερινής ΠΓΔΜ: το Βέλες, το Στιπ, τον Περλεπέ, το Τίκφες [σημ. Καβαντάρτσι], την Παλάνκα, το Κουμάνοβο (σ.467 και 471).

● Κατά τον Αθανάσιο Ψαλλίδα (1764-1829), η Μακεδονία «ξεχωρίζεται από την Θράκη με το βουνό Ροδόπη, από την Βουλγαρίαν και Σερβίαν με το βουνό Σκάρδος» κ.ο.κ. («Ηπειρωτικά Χρονικά», τχ. 6, 1931, σ.55).

● Τον Σκάρδο, τη Ρίλα και τον Ορβηλο περιγράφει ως «φυσικό σύνορο» της Μακεδονίας και ο στρατιωτικός χαρτογράφος Βασίλειος Νικολαΐδης («Les Turcs et la Turquie contemporaine», Παρίσι 1859, τ.Α΄, σ.17, και «Στρατιωτική γεωγραφία», Αθήνα 2018, σ.111).

● Ο Μαργαρίτης Δήμιτσας εξηγεί πως «από Φιλίππου και επί των διαδόχων βασιλέων, καθώς και επί των Ρωμαίων», η Μακεδονία «φυσικά όρια έσχε προς βορράν τον Σκάρδον, τον Ορβηλον, το Σκόμιον ή Σκόμβρον [σημ. Ρίλα] και εν μέρει τον Αίμον» («Αρχαία Γεωγραφία της Μακεδονίας. Μέρος Α΄. Χωρογραφία», Αθήνησι 1870, σ.5).

● Ο Ιωάννης Καλοστύπης ξεκαθαρίζει -κι αυτός- πως «η Μακεδονία ορίζεται προς βορράν υπό του Σκάρδου, του βορείου Ορβήλου και του Σκομίου» («Μακεδονία», Εν Αθήναις 1886, σ.9).

● Στο ίδιο ακριβώς μήκος κύματος κινούνται και οι ελληνικές σχολικές γεωγραφίες του ΙΘ΄ αι. Τον Σκάρδο αναφέρουν ρητά ως βουνό της Μακεδονίας η «Γεωγραφία Στοιχειώδης» του Ιωάννη Κοκκώνη (Εν Αθήναις 1839, σ.137, και 1861, σ.103-4) και η «Γεωγραφία Αρχαίας Ελλάδος» της Πολυτίμης Κούσκουρη (Αθήνησιν 1854, σ.91), ως φυσικό δε σύνορό της προς βορράν η «Ιστορική Γεωγραφία» του Γεωργίου Κρέμμου (Αθήνησι 1878, σ.24), τα «Στοιχεία Γεωγραφίας» του Π. Παπαρρούση (Εν Κων/πόλει 1884, σ.281), η «Στοιχειώδης Γεωγραφία» των Κωνσταντίνου Ζαχαριάδη και Ανδρέα Σπάθαρη (Εν Κων/πόλει 1888, έκδοση Πατριαρχικού Τυπογραφείου, σ.80), το «Εγχειρίδιον Γεωγραφίας» του Δημ. Ολυμπίου (Εν Αθήναις 1892, σ.456), το «Γεωγραφικόν Εγχειρίδιον» του Β.Α. Μυστακίδη (Εν Κων/πόλει 1893, σ.133) κ.ά. Τα Σκόπια περιγράφονται ρητά ως πόλη της Μακεδονίας και στα σχολικά «Γεωγραφικά» του Αναστασίου Πολυζωίδη −του δικαστή που αρνήθηκε να καταδικάσει τον Κολοκοτρώνη, γεννημένου στο Μελένικο της σημερινής βουλγαρικής Μακεδονίας (Εν Αθήναις 1859, τ.Β΄, σ.136).

Ενα υπαρκτό πρόβλημα

Για τους εθνικιστές μας, «Βόρεια Μακεδονία» υπάρχει μόνο όταν πρόκειται να διεκδικηθεί Για τους εθνικιστές μας, «Βόρεια Μακεδονία» υπάρχει μόνο όταν πρόκειται να διεκδικηθεί |

Αυτά όσον αφορά την αρχαία οριοθέτηση της Μακεδονίας και τη λόγια αναβίωσή της τους τελευταίους αιώνες.

Η πραγματικότητα όμως αυτή δεν αναιρούσε το βασικό πολιτικό πρόβλημα του ελληνικού εθνικισμού, από τα μέσα του ΙΘ΄ αι. και μετά. Το γεγονός δηλαδή ότι, ανεξαρτήτως της ελληνικότητας των αρχαίων Μακεδόνων, οι ενδιάμεσες πληθυσμιακές μεταβολές από την εποχή των σλαβικών εγκαταστάσεων του 6ου αι. μ.Χ. δεν ευνοούσαν ιδιαίτερα τις ελληνικές βλέψεις στην περιοχή.

Το διαπιστώνουμε, μεταξύ άλλων, από τις παρατηρήσεις των Ευρωπαίων περιηγητών που επισκέπτονται τη Μακεδονία με τα εγχειρίδια των αρχαίων γεωγράφων ανά χείρας, αναζητώντας τα κατάλοιπα της αρχαιότητας, και καταλήγουν σε αναπόφευκτες συγκρίσεις με το εθνολογικό τοπίο που ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια τους.

Το πιο εύγλωττο παράδειγμα τέτοιων συγκρίσεων πρόσφερε το σλαβόφωνο τσιφλίκι Αγιοι Απόστολοι (Ποστόλ ή Αλά Κλισέ), η σημερινή δηλαδή Πέλλα, ως η κατεξοχήν ενσάρκωση αυτής της μεταβολής.

«Εξήντα καλύβια κατοικούμενα από Βουλγάρους, ένας πυργίσκος που περικλείει μια φρουρά δώδεκα Αλβανών κάτω από τη διοίκηση ενός σούμπαση: ιδού τι απέμεινε από την Πέλλα, από τη δόξα της· ιδού ο πληθυσμός και οι στρατιωτικές δυνάμεις που έχουν διαδεχθεί τους Μακεδόνες!», θρηνεί έτσι χαρακτηριστικά ο Πουκεβίλ («Voyage dans la Grèce», Παρίσι 1820, τ.Β΄, σ.451-2).

Η μεταβολή αυτή θ’ αναγνωριστεί, και μάλιστα στο επισημότερο δυνατό επίπεδο, από τον Ιωάννη Καποδίστρια.

Απαντώντας στο επίσημο ερώτημα των Μεγάλων Δυνάμεων (9/10/1828), «ποια οριοθέτηση θα εξυπηρετούσε περισσότερο την Ελλάδα, χορηγώντας της ευδιάκριτα χερσαία σύνορα, εύκολα υπερασπίσιμα, και θα επέφερε τον καλύτερο δυνατό πληθυσμιακό διαχωρισμό», ο πρώτος κυβερνήτης του ελληνικού κράτους υπέδειξε στις 10/23 Νοεμβρίου 1828 ως «φύσει οριστική» ελληνοτουρκική μεθόριο τη γραμμή Ολυμπος-Αλιάκμονας-Μέτσοβο, με το εξής σκεπτικό:

«Τούτο το όριον διεχώριζε και το πάλαι την Ελλάδα από τα βόρεια γειτονικά μέρη. Κατά τον μεσαιώνα, και ακόμη κατά τους νεωτέρους χρόνους, η Θεσσαλία εφυλάχθη πάντοτε ελληνική, ενώ η Μακεδονία εκυριεύθη από τους Σλάβους και από πολλάς άλλας φυλάς» («Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας», έκδοση Βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων, τ.Δ΄, Αθήναι 1973, σ.275).

Οταν το παραπάνω κείμενο γνωστοποιήθηκε στην Δ΄ Εθνοσυνέλευση (16/7/1829), οι πέντε πληρεξούσιοι των Μακεδόνων προσφύγων κατέθεσαν υπόμνημα (4/8/1929) με το οποίο ζητούσαν, εν ονόματι της συμμετοχής της «μεσημβρινής» (= Νότιας) Μακεδονίας στην εθνεγερσία και των θυσιών που είχαν υποστεί οι πρόσφυγές της στη Νότια Ελλάδα, την «αδιαχώριστον ένωσιν» των πατρίδων τους με το νεοσύστατο κράτος.

Ως «μακεδονική Ελλάς», που μετείχε στην επανάσταση κι εκπροσωπούνταν στην εθνοσυνέλευση, κατονομάζονται εκεί ρητά δυο μόνο περιοχές: η «ανατολικομεσημβρινή Μακεδονία» (Χαλκιδική) και η «δυτικομεσημβρινή Μακεδονία» (Εδεσσα-Νάουσα) (ό.π., σ.641-3).

Η έκκληση διαβιβάστηκε στον Καποδίστρια, δίχως ορατό αποτέλεσμα («Πρακτικά της εν Αργει τετάρτης Εθνικής των Ελλήνων Συνελεύσεως», Εν Αιγίνη 1829, σ.99-100).

Μερικές δεκαετίες αργότερα, το πολιτικό πρόγραμμα της Μεγάλης Ιδέας, για την οικοδόμηση μιας «ελληνικής αυτοκρατορίας» εκατέρωθεν του Αιγαίου με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη, θ’ ανατρέψει εκ βάθρων αυτές τις εκτιμήσεις.

Ανεξαρτήτως πληθυσμιακής σύνθεσης, η Μακεδονία εκλαμβάνεται πια ως ο απαραίτητος διάδρομος που συνδέει τον Ολυμπο με τους πυκνούς ελληνικούς πληθυσμούς της Ανατολικής Θράκης και την περιπόθητη Πόλη −κι επιπλέον, ως η μόνη γεωπολιτική διέξοδος του μικροσκοπικού βασιλείου:

«Αν ποτέ το Ελληνικόν βασίλειον μέλλη να λάβη έκτασιν χωρογραφικήν κατά τας υποδούλους ελληνικάς χώρας», διαβάζουμε σε έκθεση του Παπαρρηγόπουλου προς τον Υπ.Εξ. Αλέξανδρο Κοντόσταυλο (11/3/1884), «η έκτασις αύτη δεν ωφελεί να επέλθη διά της προσλήψεως μόνον των μη αμφισβητουμένων ελληνικών νήσων. Απαραίτητον είναι να προσλάβωμεν ήπειρον χώραν προ πάντων, ήτοι χώραν ικανήν να αποτελέση τον κορμόν κράτους αξίου να λαμβάνηται υπ’ όψιν εν τη Ανατολή, αξίου να διεκδική και τα περαιτέρω εύλογα του Ελληνισμού εθνικά δικαιώματα. […] Μόνον ηπειρωτικός όγκος αξιόλογος δύναται να αποκαταστήση την Ελλάδα κράτος ικανόν να ωφεληθή και εκ των θαλασσίων και νησιωτικών αυτής πλεονεκτημάτων. Τον όγκον αυτόν δεν δύναται να εύρη άλλοθι ή εν Μακεδονία» (Αρχείο Στέφανου Δραγούμη, φ.214, εγγρ.7).

Σκοπός της ίδιας έκθεσης, που συνυπογράφεται από τον γραμματέα του ΣΔΕΓ Ι. Ζολώτα και συντάχθηκε μετά από σχετικό ερώτημα του Υπουργείου, ήταν η χάραξη «των εν Μακεδονία ορίων, εντός των οποίων δύνανται να υποστηριχθώσιν αποτελεσματικώς αι ημέτεραι αξιώσεις».

Ο Παπαρρηγόπουλος χώρισε επί χάρτου την τότε Μακεδονία σε τρεις ζώνες:

(α) μια «αναμφισβήτως ελληνικήν», ίση με το νοτιότερο μισό της νυν ελληνικής Μακεδονίας,
(β) μια βορειότερη, «αναμφισβήτως αλλοτρίαν του Ελληνισμού», η οποία περιλάμβανε τα 2/3 της ΠΓΔΜ και της σημερινής βουλγαρικής Μακεδονίας, και
(γ) μια ενδιάμεση λωρίδα «αμφισβητουμένη υπό Ελλήνων και Βουλγάρων καθ’ όλον αυτής το πλάτος», οι κάτοικοι της οποίας «είναι εν γένει ειπείν Βουλγαρόφωνοι κατά το πλείστον αυτής μήκος, από Ροδόπης μέχρι των λιμνών Πρέσπης και Αχρίδος».

Επισημαίνει δε ότι, παρά την ύπαρξη τουρκικών, βλαχόφωνων ή αλβανόφωνων νησίδων στη μεσαία ζώνη, «τα στοιχεία ταύτα ουδαμού διακόπτουσι σπουδαίως την συνέχειαν των Βουλγαροφώνων» και πως «ουδαμού ομιλείται η Ελληνική γλώσσα ως μητρική, πλην του Μελενίκου και εν μέρει του Νευροκόπου».

Ο έλεγχος αυτής της μεσαίας ζώνης (κι ενός τμήματος της νότιας) θ’ αποτελέσει την ελληνοβουλγαρική πτυχή του Μακεδονικού κατά τις επόμενες δεκαετίες, ενώ της βόρειας το διακύβευμα της αντίστοιχης βουλγαροσερβικής διαμάχης.

Μια φαεινή ιδέα

Ενας παράγοντας που ανησυχούσε τους σχεδιαστές της ελληνικής πολιτικής ήταν η ενδεχόμενη επιβολή των αυτοδιοικητικών μεταρρυθμίσεων που πρόβλεπε το άρθρο 23 της συνθήκης του Βερολίνου (1878) και δεν εφαρμόστηκαν τελικά ποτέ.

Φοβούμενος ότι μια τέτοια εξέλιξη θα οδηγούσε σε επικράτηση των Βουλγάρων, ο Ελληνας πρόξενος στη Φιλιππούπολη Νικόλαος Γεννάδης θα εισηγηθεί τον Δεκέμβριο του 1884 την επανοριοθέτηση της επίμαχης περιοχής σύμφωνα με τις ελληνικές βλέψεις: ενώ «οι Πανσλαυισταί μίαν και αδιαίρετον θέλουσι την Μακεδονίαν», γράφει, «συμφέρον μέγα είχομεν και έχωμεν να πλάσωμεν νέον γεωγραφικόν όρον εν Μακεδονία, ήτοι να διαιρέσωμεν την Μακεδονίαν εις βόρειον και νότιον, και την τελευταίαν ταύτην να διεκδικήσωμεν ως ελληνικήν χώραν» (ΙΑΥΕ 1884/Β/7, Ν. Γεννάδης προς Υπ.Εξ., Εν Φιλιππουπόλει 3/12/1884, αρ.933).

Η ιδέα υιοθετήθηκε ταχύτατα από τον παραλήπτη υπουργό, που με επιστολή του ζήτησε από τον Παπαρρηγόπουλο να συνδράμει την υλοποίησή της: «Παρακαλούμεν υμάς να υποβάλητε εις το Υπουργείον ιδίαν όσον οίον τε σαφή και εύληπτον μελέτην, δι’ ής ως ιστορικός να υποστηρίξητε ότι τα παρά των Βουλγάρων εις την Μακεδονίαν αποδιδόμενα όρια δεν είναι τα της κυρίως Μακεδονίας, αλλ’ άλλα όσον οίον τε συμπίπτοντα προς το μέρος εκείνο της χώρας ταύτης εις το οποίον ο Ελληνισμός δύναται να παρασταθή οπωσδήποτε επικρατών» (ΙΑΥΕ 1884/Β/7, Αλ. Κοντόσταυλος προς ΣΔΕΓ, Εν Αθήναις 12.12.1884, αρ.1854 εμπ.).

Η απάντηση του εθνικού μας ιστορικού δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στον «Ιό» πριν από χρόνια («Ελευθεροτυπία» 24/2/2011) κι αναπαράγεται αυτούσια εδώ, καθώς το περιεχόμενό της αποδεικνύεται επίκαιρο όσο ποτέ.

Εν συντομία, ο Παπαρρηγόπουλος αρνήθηκε να ικανοποιήσει το αίτημα μετονομασίας της Βόρειας Μακεδονίας, εξηγώντας ότι «τα υπάρχοντα ιστορικά διδόμενα καθιστώσι δυστυχώς αδύνατον» κάτι τέτοιο και πως η ενοχλητική οριοθέτηση δεν «είναι ουδέν άλλο ή τα όρια της του Φιλίππου Μακεδονίας», καθολικά αποδεκτά από τους πάντες: «Μήπως αυτοί ημείς λέγοντες Μακεδονίαν δεν εννοούμεν ό,τι και οι Βούλγαροι; Τούτο δε ουχί σήμερον μόνον, αλλά πρόπαλαι».

Ενδεχόμενη επινόηση νέου όρου, κατέληγε, δεν θα γινόταν πιστευτή από κανέναν.

Παρά τη σθεναρή αντίθεση του Παπαρρηγόπουλου, η όλη ιδέα δεν εγκαταλείφθηκε. Στο γύρισμα του αιώνα, οι περισσότεροι μακεδονολογούντες και μακεδονομάχοι θα υιοθετήσουν τελικά το όλο θεώρημα −κατηγορούμενοι, πάντως, σαν «μειοδότες» από ουκ ολίγους επίσης ομόφρονές τους, που οραματίζονται την προσάρτηση όλου του μακεδονικού χώρου.

«Ουδείς ήθελε αποδεχθή νέον γεωγραφικόν όρον…»
Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος και η απάντησή του στο αίτημα του υπουργού Εξωτερικών να μεταβαπτίσει τη Βόρεια Μακεδονία Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος και η απάντησή του στο αίτημα του υπουργού Εξωτερικών να μεταβαπτίσει τη Βόρεια Μακεδονία | Κ.Θ. ΔΗΜΑΡΑΣ, «ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ» (Αθήνα 1986) / ΙΑΥΕ


Εν Αθήναις 3 Ιανουαρίου 1885
Αρ. πρωτ. 1738

Κύριε Υπουργέ

Διά της από 12 παρελθόντος μηνός υπ’ αριθ. 1854 εμπ[ιστευτικής] υμών επιστολής παρακαλέσατε τον Σύλλογον «να υποστηρίξη ιστορικώς ότι τα παρά των Βουλγάρων εις την Μακεδονίαν αποδιδόμενα όρια δεν είναι της κυρίως Μακεδονίας, αλλ’ άλλα όσον οίον τε συμπίπτοντα προς το μέρος εκείνο της χώρας ταύτης εις το οποίον ο Ελληνισμός δύναται να παρασταθή επικρατών».

Τα υπάρχοντα ιστορικά διδόμενα καθιστώσι δυστυχώς αδύνατον την απόδειξιν του θέματος τούτου, ως δηλούται εκ των συνημμένων υπό στοιχ. Α σημειώσεων. Η κατά πρώτον γνωστή γενομένη Μακεδονία περιωρίζετο εις τα περί Βιτώλια και Γρεβενά πεδία, μη αφικνουμένη μέχρι της θαλάσσης. Η δ’ επί Φιλίππου ηπλώθη διά μιας από του Ολύμπου μέχρι της Μοισίας (ήτοι της Σερβίας και της Βουλγαρίας) και της Ιλλυρίας και Ηπείρου μέχρι της Θράκης και του Αιγαίου Πελάγους.
Επειτα, επί της ρωμαϊκής κυριαρχίας, η επαρχία του Ιλλυρικού περιέλαβε την Μακεδονίαν του Φιλίππου και την Θεσσαλίαν.
Βραδύτερον δε, εν τη ακμή του μεσαιωνικού ημών κράτους, το όνομα Μακεδονία μετηνάστευσεν από της πατρίδος αυτού εις την Θράκην, περιλαβόν μάλιστα εφ’ ικανόν χρόνον και αυτήν την Βουλγαρίαν.
Τελευταίον επί Τουρκοκρατίας το όνομα της Μακεδονίας όλως εξέλιπεν από της διοικητικής διαιρέσεως του Κράτους.

Τα όρια λοιπόν τα οποία οι Βούλγαροι αποδίδουν εις την Μακεδονίαν είναι ουδέν άλλο ή τα όρια της του Φιλίππου Μακεδονίας. Αλλά η αναβίωσις των ορίων τούτων δεν είναι έργον των Βουλγάρων.
Μήπως αυτοί ημείς λέγοντες Μακεδονίαν δεν εννοούμεν ό,τι και οι Βούλγαροι; Τούτο δε ουχί σήμερον μόνον, αλλά πρόπαλαι.
Οσασδήποτε διοικητικάς μετωνυμίας και αν έλαβε η χώρα αύτη εν διαστήματι δισχιλίων περίπου ετών, το όνομα αυτής και η δοθείσα αυτώ επί Φιλίππου έκτασις περιεσώθη, μετά τινος μικράς μόνον τροπολογίας, εν τη συνειδήσει του Ελληνισμού. Περί τούτων έχομεν απόδειξιν ανατρέχουσαν μέχρι της δεκάτης εβδόμης εκατονταετηρίδος.
Ο ημέτερος Μελέτιος, εν τη Γεωγραφία αυτού, λέγει την Μακεδονίαν οριζομένην προς βορράν υπό της Δαλματίας, της Σερβίας, της Βουλγαρίας και της Θράκης, προς ανατολάς υπό του Αιγαίου Πελάγους, προς μεσημβρίαν υπό της Θεσσαλίας και της Ηπείρου, προς δυσμάς δε υπό του Ιονίου Πελάγους· ο έστιν περιλαμβάνει εν τη Μακεδονία, εκτός των σήμερον αποδιδομένων αυτή χωρών, και την Αλβανίαν, διότι λέγει αυτήν οριζομένην προς τοις άλλοις υπό της Δαλματίας προς βορράν, υπό της Ηπείρου προς νότον και υπό του Ιονίου Πελάγους προς δυσμάς.

Εκ των ιστορικών τούτων γεγονότων και της σημασίας καθ’ ην υφ’ ημών αυτών γίνεται χρήσις του ονόματος Μακεδονία, καθίσταται πρόδηλον ότι ουδένα έχομεν τρόπον να αποδείξωμεν ως πλάσμα των Βουλγάρων τα υπ’ αυτών εις την χώραν ταύτην αποδιδόμενα όρια και επ’ ουδεμίας ιστορικής βάσεως δυνάμεθα να στηρίξωμεν νέαν της Μακεδονίας οριοθέτησιν επί τω υφ’ υμών υποδεικνυομένω σκοπώ.
Εάν γράφοντες προς το Υπουργείον διηρέσαμεν την Μακεδονίαν εις τρία τμήματα, επράξαμεν τούτο διά να ορίσωμεν πού αυτής ουδεμίαν έχομεν ελπίδα επιτυχίας, πού αναμφισβήτως πλεονεκτούμεν και πού ανταγωνιζόμεθα προς τους Βουλγάρους μετά τινος πιθανότητος ότι θέλομεν κατισχύση, αν όχι καθ’ ολοκληρίαν, τουλάχιστον εφ’ ικανόν μέρος.
Νέον όμως γεωγραφικόν όρον, οίον προτείνει ο κύριος Γεννάδης, ούτε ότε συνετάσσομεν τον Πίνακα των Ελληνικών χωρών, εδημιουργήσαμεν, ούτε νυν ηθέλομεν συμβουλεύση πλασθή, διά τον απλούστατον λόγον ότι ουδείς ήθελε αποδεχθή αυτόν· ούτε οι Βούλγαροι, οις και δεν συμφέρει, ούτε οι Οθωμανοί, οίτινες κανενός είδους Μακεδονίαν δεν γνωρίζουσιν ή τουλάχιστον δεν αναγνωρίζουσιν· ούτε ίσως αυτοί οι φίλα ημίν φρονούντες, αφού είναι βέβαιον ότι και ημείς αυτοί ελέγομεν άχρι τούδε Μακεδονίαν ό,τι και οι Βούλγαροι.

Πολύ σπουδαιότερον και πρακτικώτερον δυνάμεθα να ωφεληθώμεν εκ των υπό στοιχ. Β συνημμένων σημειώσεων αίτινες συνετάχθησαν επί τη βάσει της προφορικής ημών διαλέξεως ότε επ’ εσχάτων έλαβον την τιμήν να σας ίδω εν τω υπουργείω.

Μετά βαθέος σεβασμού

Ο Πρόεδρος
Κ. Παπαρρηγόπουλος

Από τον Δραγούμη στο ΙΜΧΑ

Αυτά όσο η Μακεδονία, ως τμήμα ακόμη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αποτελούσε μήλον της Εριδος των αντίζηλων βαλκανικών αλυτρωτισμών.

Ακολούθησαν οι Βαλκανικοί πόλεμοι του 1912-1913 και η μοιρασιά της περιοχής μεταξύ Ελλάδας, Βουλγαρίας και Σερβίας (μετέπειτα Γιουγκοσλαβίας), οι ανταλλαγές πληθυσμών και η δραστική μεταβολή του εθνολογικού τοπίου.

Στη νότια (ελληνική) Μακεδονία, όπου το 1912 οι «ελληνόφρονες» δεν ξεπερνούσαν κατά τους επίσημους ελληνικούς υπολογισμούς το 42% του πληθυσμού (οι δε ελληνόφωνοι κυμαίνονταν γύρω στο 30%), η προσφυγική εγκατάσταση Μικρασιατών και Ποντίων εξελλήνισε μετά το 1922 τη χώρα σε ποσοστό 89%.

Εξελληνισμός που ολοκληρώθηκε στα επόμενα χρόνια με το ναζιστικό Ολοκαύτωμα, τον Εμφύλιο, τις μεταπολεμικές διώξεις και τα αφομοιωτικά προγράμματα του ελληνικού κράτους.

Σ’ αυτές τις συνθήκες, η Αθήνα δεν είχε πλέον λόγο (ούτε δυνατότητα) ν’ αρνείται την ύπαρξη τριών Μακεδονιών, ενσωματωμένων σε ισάριθμα κράτη.

Ακόμη και η συνταγματική ονομασία «Σ.Δ. Μακεδονίας» εμφιλοχώρησε έτσι μεταπολεμικά σε ελληνικά ΦΕΚ και σχολικά βιβλία.

Η παλιά γραμμή διατηρήθηκε ωστόσο παράλληλα εν υπνώσει, με τη διακριτική αντιδιαστολή «γεωγραφικής» και «ιστορικής» Μακεδονίας −όπου η μεν πρώτη περιλάμβανε το σύνολο του μακεδονικού χώρου, ενώ η δεύτερη μόνο την ελληνική Μακεδονία και μια στενή λωρίδα βορείως των ελληνικών συνόρων.

Από τον Θεοφύλακτο Παπακωνσταντίνου στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια (1930) μέχρι τη ναυαρχίδα της ημιεπίσημης εθνικόφρονος μεταπολιτευτικής μακεδονονολογίας, το συλλογικό έργο «Μακεδονία. 4.000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού» (1982), η αντιδιαστολή αυτή θα εμπεδωθεί με δραστική αναθεώρηση της αφήγησης του Παπαρρηγόπουλου, δίχως φυσικά αυτό να δηλωθεί πουθενά.

Ο καθηγητής του ΑΠΘ και σημερινός πρόεδρος της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Αθανάσιος Καραθανάσης ως κεντρικός ομιλητής του πρόσφατου συλλαλητηρίου κατά της σύνθετης ονομασίας στον Βόλο (6/6/2018)
↳ Ο καθηγητής του ΑΠΘ και σημερινός πρόεδρος της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Αθανάσιος Καραθανάσης, ανακάλυψε εν έτει 1991 ότι το όρος Σκάρδος ή Σαρ Πλάνινα -το βόρειο δηλαδή σύνορο της Μακεδονίας- βρίσκεται νοτίως της πόλης των Σκοπίων. Κάτω, ο ίδιος καθηγητής ως κεντρικός ομιλητής του πρόσφατου συλλαλητηρίου κατά της σύνθετης ονομασίας στον Βόλο (6/6/2018)

Σε «Βόρειο Μακεδονία» και «Βορειομακεδόνες» συνέχισαν πάντως ν’ αναφέρονται διάφορες προσφυγικές συλλογικότητες από το Μοναστήρι, τη Στρώμνιτσα κ.λπ., οι οποίες σε κάθε όξυνση των ελληνογιουγκοσλαβικών σχέσεων έσπευδαν να προβάλουν τον δικό τους αλυτρωτισμό.

Ωσπου, το 1991-1992, η Γιουγκοσλαβία διαλύθηκε στα ομόσπονδα κράτη από τα οποία είχε ανασυσταθεί το 1944.

Αντιμέτωπη με τα δικά της εσωτερικά προβλήματα, τις πρώτες ήττες της στο πεζοδρόμιο και τις πρώτες νικηφόρες εργατικές αντιστάσεις στη νεοφιλελεύθερη πολιτική της, η κυβέρνηση Μητσοτάκη αποφάσισε να παίξει το εθνικιστικό χαρτί για ν’ αντιστρέψει το πολιτικό κλίμα και να στριμώξει την αντιπολίτευση (ΠΑΣΟΚ, ΚΚΕ, ΣΥΝ) που «βαρυνόταν» με οράματα βαλκανικής συνεργασίας και συντροφικές σχέσεις με τους Γιουγκοσλάβους κομμουνιστές.

Για τη διαφώτιση του εγχώριου κοινού, η συντριπτική πλειοψηφία του οποίου ίσαμε τότε αγνοούσε το όλο ζήτημα, επιστρατεύθηκαν κάθε λογής εθνικόφρονες «ειδήμονες» παλαιάς κοπής, παροπλισμένοι μετά τη Μεταπολίτευση: χουντικοί προπαγανδιστές και υπουργοί, κατοχικοί νομάρχες, ακόμη κι ο Πλεύρης πατήρ −που από τη φιλελεύθερη «Καθημερινή» διαφημίστηκε (16/2/1992) σαν «ιστορικός», «καθηγητής», «σπουδαίος πνευματικός άνθρωπος» και «διαπρεπής αναλυτής»!

Στο πλαίσιο αυτό, κρατική και ιδιωτική προπαγάνδα θ’ αναγορεύσουν τα μισοξεχασμένα ιδεολογήματα περί «ιστορικών» ορίων της Μακεδονίας σε μοναδική, εξ αποκαλύψεως αλήθεια για τη γεωγραφία της περιοχής.

Αναβίωση που θα σημαδευτεί, όπως όλη η τότε καμπάνια, από τη συνήθη ρωμέικη προχειρότητα.

«Οσον αφορά τη Μακεδονία», διαβάζουμε έτσι σε αγγλόγλωσσο άρθρο του πανεπιστημιακού και σημερινού προέδρου της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Αθανάσιου Καραθανάση, «ενδιαφέρει να επισημάνουμε ότι σύμφωνα με τους χαρτογράφους εκτεινόταν μέχρι το όρος Σκάρδος (Σαρ Πλάνινα), το οποίο βρίσκεται νοτίως των Σκοπίων. Αυτό σημαίνει ότι τα Σκόπια ήταν εκτός των ορίων της ιστορικής Μακεδονίας» (Athanassios Karathanassis, «Some οbservations on the European Cartographers with Regard to 15th-18th century Macedonia», περ. Balkan Studies, 32/1, 1991, σ.9).

Να υποθέσουμε ότι κοτζάμ καθηγητής δεν είχε κοιτάξει ποτέ τον χάρτη; Ή μήπως θεωρούσε πως οι Κουτόφραγκοι θα έπαιρναν τα γραφόμενά του τοις μετρητοίς, δίχως παρόμοια διασταύρωση;

Το μόνο βέβαιο είναι ότι παρέμεινε μέχρι σήμερα στις επάλξεις: στις 6 Ιουνίου ήταν ο κεντρικός ομιλητής στο συλλαλητήριο του Βόλου κατά της σύνθετης ονομασίας.

Παρόμοιες επιδόσεις έχει επιδείξει και η εθνικά ευαίσθητη δικαστική ηγεσία. Η απόφαση 1448/2009 του Αρείου Πάγου, με την οποία απορρίφθηκε για πολλοστή φορά η ίδρυση του σωματείου «Στέγη Μακεδονικού Πολιτισμού», δεν περιορίστηκε σε νομικοπολιτικές εκτιμήσεις αλλά επεκτάθηκε και στην ιστορική γεωγραφία: «η αρχαία (κλασική) Μακεδονία, η επονομαζόμενη από γεωγραφική άποψη “Μείζων Μακεδονία”», διαβάζουμε, έφτανε προς βορράν (όχι στον Σκάρδο αλλά) μέχρι τα όρη Μπαμπούνα, στη μέση περίπου της ΠΓΔΜ!

Προφανώς, ούτε κι αυτοί μπήκαν στον κόπο να ξεφυλλίσουν τον Παπαρρηγόπουλο.

Μάλλον βολεύτηκαν με τον Θεοφύλακτο Παπακωνσταντίνου…

Εδαφικές βλέψεις «διά λόγους αισθηματικούς»

Στο συλλαλητήριο της Θεσσαλονίκης, ο στρατηγός Φραγκούλης Φράγκος ενθουσιάστηκε με την έμπνευση των χρυσαυγιτών να μετονομαστεί η γειτονική μας χώρα σε «Monkey Macedonia» κι έσπευσε να την υιοθετήσει πανηγυρικά από μικροφώνου.

Κάποιοι απέδωσαν τότε αυτό το «χιούμορ» σε προβληματική Εθνική Ηθική Διαπαιδαγώγηση του ομιλητή κατά το πέρασμά του από τη Σχολή Ευελπίδων στα χρόνια της χούντας. Είναι ωστόσο προφανές ότι κάνουν λάθος.

Αν μη τι άλλο, το εγχειρίδιο «Στρατιωτικής Γεωγραφίας» του επίλαρχου Αγγελου Λάζαρη που διδασκόταν τότε εκεί (Αθήναι 1972, έκδ. ΣΣΕ / Διεύθυνσις Σπουδών) αναφέρεται ρητά στη «Γιουγκοσλαβική Μακεδονία» ως μια από τις ομόσπονδες δημοκρατίες που απάρτιζαν τη Γιουγκοσλαβία (σ.5), με πληθυσμό 1.500.000 κ. και πρωτεύουσα τα Σκόπια (σ.54), υπενθυμίζει δε πως η Μακεδονία «διενεμήθη μεταξύ Ελλάδος, Γιουγκοσλαβίας και Βουλγαρίας» (σ.55).Ακόμη πιο εύγλωττη είναι η επισήμανση (σ.52) ότι, αν και «τα φυσικά όρια της Μακεδονίας ουδέποτε έτυχον, ούτε και σήμερον, κοινής γενικής παραδοχής», «η έκτασις της Μακεδονίας είναι συνολικώς 72.500 τ.χιλ., κατανεμομένη ως κάτωθι:

(α) Ελλάς 34.200 τ.χιλ.
(β) Γιουγκοσλαβία 25.800 τ.χιλ.
(γ) Βουλγαρία 12.000 τ.χιλ.
(δ) Αλβανία 500 τ.χιλ.».

Ενας απλός υπολογισμός αποδεικνύει ότι, σύμφωνα πάντα με το εγχειρίδιο, η Ελλάδα κατέχει μόλις 47,17% του μακεδονικού χώρου (κι όχι πάνω από 50%, όπως υποστηρίζεται συνήθως), η νυν ΠΓΔΜ το 35,59%, η Βουλγαρία ένα 16,55% και η Αλβανία 0,69%.

Η απορρόφηση της διδαχθείσας ύλης από τους μαθητές είναι, βέβαια, καθαρά υποκειμενική υπόθεση.

Ο εύελπις Φράγκος μπορεί να ξέχασε τις παραπάνω λεπτομέρειες, πιθανότατα όμως κράτησε στο μυαλό του το δεύτερο σκέλος του μαθήματος: «τας ανεπισήμους διεκδικήσεις» των τριών βαλκανικών κρατών πάνω στις Μακεδονίες των γειτόνων τους (σ.54-56). Και, πάνω απ’ όλα, τις δικές μας: «Η Ελλάς», διαβάζουμε, «διεκδικεί ολόκληρον την Μακεδονίαν εν ονόματι ιστορικών, οικονομικών, στρατιωτικών και τέλος αισθηματικών λόγων».

Ακατανόητοι εκ πρώτης όψεως, οι τελευταίοι αναλύονται ως εξής: «Τα καθαγιασμένα μακεδονικά εδάφη από το αίμα χιλιάδων σφαγιασθέντων υπό των σλάβων Ελλήνων μαρτύρων, οι Βυζαντινοί θρύλοι και οι σταυροί των πεσόντων Ελλήνων μαχητών εις τα στενά της Κρέσνας και Τζουμαγιάς, αποτελούν κληρονομίαν του ελληνικού έθνους» (σ.55).

Η Βόρεια Μακεδονία δεν ήταν, άλλωστε, το μόνο ξένο έδαφος που εποφθαλμιούσαν οι χουντικοί εκπαιδευτές. Το ίδιο εγχειρίδιο μας πληροφορεί ότι, μολονότι «η Ελλάς διεκδικεί επισήμως [μονάχα] την Β. Ηπειρον εκ της Αλβανίας», «τα φυσικά της σύνορα ευρίσκονται επί της γραμμής Σκούμπης ποτ[αμος] – όρη Μοισίας – Αίμος, ίνα περιληφθούν εντός της μητρός πατρίδος αι Ελληνικαί περιοχαί Β. Ηπείρου, Μακεδονίας, Ανατολ. Ρωμυλίας και Θράκης. Ωσαύτως διεκδικεί το δικαίωμα της αυτοδιαθέσεως διά τον Ελληνικόν λαόν της Κύπρου» (σ.7-8).

Γι’ αυτό το τελευταίο φρόντισε, ως γνωστόν, λίγο αργότερα ο Ιωαννίδης…